Rarámuri
Kitarahumara
Uto-Aztecan (Taracahitan)
Kitarahumara (Rarámuri, "wale wanaokimbia kwa miguu") ni lugha ya familia ya Yuto-Azteki katika milima ya Sierra Tarahumara, jimbo la Chihuahua, Meksiko. Watu wa Rarámuri ni mashuhuri duniani kote kwa mila ya kukimbia mwendo mrefu kama "rarájipari" (mbio za kupiga mpira kwa mguu).
Inakozungumzwa
Maneno 20 ya msingi katika Kitarahumara
Maji
bawí
/bawi/
Moto
nahí
/nahi/
Jua
rayó
/ɾajo/
Mwezi
mecá
/metʃa/
Mama
iyé
/ije/
Baba
onó
/ono/
Kula
koʼa
/koʔa/
Kunywa
bahí
/bahi/
Upendo
nakí
/naki/
Moyo
surí
/suɾi/
Mti
gokó
/ɡoko/
Nyumba
kalí
/kali/
Mbwa
kochí
/kotʃi/
Paka
misí
/misi/
Mkono
sekuá
/sekwa/
Jicho
pusí
/pusi/
Habari
kuira
/kuiɾa/
Asante
matéterabá
/mateteɾaba/
Moja
bilé
/bile/
Nzuri
galá
/ɡala/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Uto-Aztecan (Taracahitan) zinazohusiana
| Maana | Kitarahumara | Kipipil | Kipaiute cha Kaskazini | Kiwixarika | Kiniue | Kinahuatl cha Istmo | Kimarquesa |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | bawí /bawi/ | at /at/ | paa /paː/ | ha /ha/ | vai /vai/ | ahtli /aʔtli/ | vai /vai/ |
| Moto | nahí /nahi/ | tit /tit/ | kuna /kuna/ | tai /tai/ | afi /afi/ | tit /tit/ | ahi /ahi/ |
| Jua | rayó /ɾajo/ | tunal /tunal/ | tabe /tape/ | tau /tau/ | lā /laː/ | tonal /tonal/ | ʻoumati /ʔoumati/ |
| Mwezi | mecá /metʃa/ | metsti /metsti/ | mua /mu.a/ | metsa /metsa/ | mahina /mahina/ | metz /mets/ | mahina /mahina/ |
| Mama | iyé /ije/ | nan /nan/ | pia /pi.a/ | nana /nana/ | matua fifine /matua fifine/ | nan /nan/ | kuʻa /kuʔa/ |
| Baba | onó /ono/ | tat /tat/ | naa /naː/ | yawe /jawe/ | matua taane /matua taːne/ | tat /tat/ | motua /motua/ |
| Kula | koʼa /koʔa/ | takwa /takwa/ | tɨka /tɨka/ | kuye /kuje/ | kai /kai/ | tacua /takʷa/ | kai /kai/ |
| Kunywa | bahí /bahi/ | ati /ati/ | hibi /hipi/ | hi'eka /hiʔeka/ | inu /inu/ | ati /ati/ | inu /inu/ |
| Upendo | nakí /naki/ | nesa /nesa/ | suabetɨ /suapetɨ/ | kanenki /kanenki/ | fakaalofa /fakaalofa/ | nech-nequi /netʃneki/ | hanahana /hanahana/ |
| Moyo | surí /suɾi/ | yulu /julu/ | piwi /piwi/ | iyari /ijari/ | fatu /fatu/ | yolio /jolio/ | fatu /fatu/ |
| Mti | gokó /ɡoko/ | kwawit /kʷawit/ | hupi /hupi/ | kiyé /kije/ | akau /akau/ | cuahuit /kʷawit/ | tumu kahi /tumu kahi/ |
| Nyumba | kalí /kali/ | kal /kal/ | nobi /nopi/ | ki /ki/ | fale /fale/ | cali /kali/ | hae /hae/ |
| Mbwa | kochí /kotʃi/ | chichi /tʃitʃi/ | isha /iʃa/ | tsïkï /tsɨkɨ/ | kuli /kuli/ | itzcuintli /itskʷintli/ | peko /peko/ |
| Paka | misí /misi/ | mishin /miʃin/ | mosa /mosa/ | mitsu /mitsu/ | pusi /pusi/ | miston /miston/ | piki /piki/ |
| Mkono | sekuá /sekwa/ | mey /mei/ | mai /mai/ | mama /mama/ | lima /lima/ | mahuit /mawit/ | ʻima /ʔima/ |
| Jicho | pusí /pusi/ | ish /iʃ/ | pui /pui/ | tukite /tukite/ | mata /mata/ | ix /iʃ/ | mata /mata/ |
| Habari | kuira /kuiɾa/ | ne pakua /ne pakwa/ | maikwa /maikwa/ | kekuanenki /kekwanenki/ | fakaalofa atu /fakaalofa atu/ | niltze /niltse/ | kaoha /kaoha/ |
| Asante | matéterabá /mateteɾaba/ | padiush /padjuʃ/ | pesa /pesa/ | pa'iwakaitsie /paʔiwakaitsje/ | fakaaue /fakaaue/ | tlazohcamati /tlasoʔkamati/ | mauruuru /mauɾuuɾu/ |
| Moja | bilé /bile/ | se /se/ | simɨ /simɨ/ | xevi /ʃevi/ | taha /taha/ | ce /se/ | tahi /tahi/ |
| Nzuri | galá /ɡala/ | kwahli /kʷahli/ | pesa /pesa/ | waxa /waʃa/ | mitaki /mitaki/ | cualli /kʷalːi/ | maitaʻi /maitaʔi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.