Rarámuri
Kitarahumara
Kiuto-Azteki (Taracahitan)
Kitarahumara (Rarámuri, "wale wanaokimbia kwa miguu") ni lugha ya familia ya Yuto-Azteki katika milima ya Sierra Tarahumara, jimbo la Chihuahua, Meksiko. Watu wa Rarámuri ni mashuhuri duniani kote kwa mila ya kukimbia mwendo mrefu kama "rarájipari" (mbio za kupiga mpira kwa mguu).
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kitarahumara
Maji
bawí
/bawi/
Moto
nahí
/nahi/
Jua
rayó
/ɾajo/
Mwezi
mecá
/metʃa/
Nyota
sopolí
/sopoli/
Mama
iyé
/ije/
Baba
onó
/ono/
Mimi
nejé
/nehe/
Wewe
mujé
/muhe/
Jina
riwá
/ɾiwa/
Jicho
pusí
/pusi/
Mkono
sekuá
/sekwa/
Moyo
surí
/suɾi/
Upendo
nakí
/naki/
Mti
gokó
/ɡoko/
Nyumba
kalí
/kali/
Mbwa
kochí
/kotʃi/
Paka
misí
/misi/
Kula
koʼa
/koʔa/
Kunywa
bahí
/bahi/
Moja
bilé
/bile/
Mbili
okuá
/okwa/
Habari
kuira
/kuiɾa/
Asante
matéterabá
/mateteɾaba/
Nzuri
galá
/ɡala/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Uto-Aztecan (Taracahitan) zinazohusiana
| Maana | Kitarahumara | Kiwixarika | Kipaiute cha Kaskazini | Kinahuatl cha Istmo | Kipipil | Kirapanui | Kiniue |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | bawí /bawi/ | ha /ha/ | paa /paː/ | ahtli /aʔtli/ | at /at/ | vai /vai/ | vai /vai/ |
| Moto | nahí /nahi/ | tai /tai/ | kuna /kuna/ | tit /tit/ | tit /tit/ | ahi /ahi/ | afi /afi/ |
| Jua | rayó /ɾajo/ | tau /tau/ | tabe /tape/ | tonal /tonal/ | tunal /tunal/ | raʻā /raʔaː/ | lā /laː/ |
| Mwezi | mecá /metʃa/ | metsa /metsa/ | mua /mu.a/ | metz /mets/ | metsti /metsti/ | mahina /mahina/ | mahina /mahina/ |
| Nyota | sopolí /sopoli/ | xurawe /ʃuˈrawe/ | pasohoobʉ /pasohoːbɨ/ | sitlalin /siˈtlalin/ | sital /ˈsital/ | hetuʻu /heˈtuʔu/ | fetū /feˈtuː/ |
| Mama | iyé /ije/ | nana /nana/ | pia /pi.a/ | nan /nan/ | nan /nan/ | matuʻa vahine /matuʔa vahine/ | matua fifine /matua fifine/ |
| Baba | onó /ono/ | yawe /jawe/ | naa /naː/ | tat /tat/ | tat /tat/ | matuʻa tāne /matuʔa taːne/ | matua taane /matua taːne/ |
| Mimi | nejé /nehe/ | nee /neː/ | nʉʉ /nɨː/ | naja /ˈnaha/ | naja /ˈnaha/ | au /au/ | au /au/ |
| Wewe | mujé /muhe/ | eekɨ /ˈeːkɨ/ | ʉʉ /ɨː/ | taja /ˈtaha/ | taja /ˈtaha/ | koe /koe/ | koe /koe/ |
| Jina | riwá /ɾiwa/ | tewa /ˈtewa/ | nia /niʔa/ | tocayotl /tokaˈjotɬ/ | tukay /ˈtukaj/ | ingoa /iˈŋoa/ | higoa /hiˈŋoa/ |
| Jicho | pusí /pusi/ | tukite /tukite/ | pui /pui/ | ix /iʃ/ | ish /iʃ/ | mata /mata/ | mata /mata/ |
| Mkono | sekuá /sekwa/ | mama /mama/ | mai /mai/ | mahuit /mawit/ | mey /mei/ | rima /ɾima/ | lima /lima/ |
| Moyo | surí /suɾi/ | iyari /ijari/ | piwi /piwi/ | yolio /jolio/ | yulu /julu/ | mahatu /mahatu/ | fatu /fatu/ |
| Upendo | nakí /naki/ | kanenki /kanenki/ | suabetɨ /suapetɨ/ | nequi /neki/ | tasujta /tasuhta/ | hanga /haŋa/ | fakaalofa /fakaalofa/ |
| Mti | gokó /ɡoko/ | kiyé /kije/ | hupi /hupi/ | cuahuit /kʷawit/ | kwawit /kʷawit/ | tumu rākau /tumu raːkau/ | akau /akau/ |
| Nyumba | kalí /kali/ | ki /ki/ | nobi /nopi/ | cali /kali/ | kal /kal/ | hare /haɾe/ | fale /fale/ |
| Mbwa | kochí /kotʃi/ | tsïkï /tsɨkɨ/ | isha /iʃa/ | itzcuintli /itskʷintli/ | chichi /tʃitʃi/ | paihega /paiheŋa/ | kuli /kuli/ |
| Paka | misí /misi/ | mitsu /mitsu/ | mosa /mosa/ | miston /miston/ | mishin /miʃin/ | kati /kati/ | pusi /pusi/ |
| Kula | koʼa /koʔa/ | kuye /kuje/ | tɨka /tɨka/ | tacua /takʷa/ | takwa /takwa/ | kai /kai/ | kai /kai/ |
| Kunywa | bahí /bahi/ | hi'eka /hiʔeka/ | hibi /hipi/ | ati /ati/ | ati /ati/ | unu /unu/ | inu /inu/ |
| Moja | bilé /bile/ | xevi /ʃevi/ | simɨ /simɨ/ | ce /se/ | se /se/ | tahi /tahi/ | taha /taha/ |
| Mbili | okuá /okwa/ | huta /huˈta/ | waha /waha/ | ome /ˈome/ | ume /ˈume/ | rua /ˈrua/ | ua /ua/ |
| Habari | kuira /kuiɾa/ | kekuanenki /kekwanenki/ | maikwa /maikwa/ | niltze /niltse/ | ne pakua /ne pakwa/ | ʻiorana /ʔioɾana/ | fakaalofa atu /fakaalofa atu/ |
| Asante | matéterabá /mateteɾaba/ | pa'iwakaitsie /paʔiwakaitsje/ | pesa /pesa/ | tlazohcamati /tlasoʔkamati/ | padiush /padjuʃ/ | maururu /mauɾuɾu/ | fakaaue /fakaaue/ |
| Nzuri | galá /ɡala/ | waxa /waʃa/ | pesa /pesa/ | cualli /kʷalːi/ | kwahli /kʷahli/ | riva /ɾiva/ | mitaki /mitaki/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.