Mende
Kimende
Niger-Kongo (Mande)
Kimende ni lugha ya tawi la Mande katika familia ya Niger-Kongo inayozungumzwa na karibu watu milioni 2, hasa kusini na mashariki mwa Sierra Leone, na pia na jamii ndogo zaidi nchini Liberia na Guinea. Ni mojawapo ya lugha kuu za kitaifa za Sierra Leone na hutumika kama lugha ya kazi ya ngazi ya mkoa katika sehemu kubwa ya eneo lake la msingi. Kimende ni lugha ya toni na siku hizi kwa kawaida huandikwa kwa tahajia inayotegemea alfabeti ya Kilatini. Silabari ya Mende Kikakui, inayoandikwa kutoka kulia kwenda kushoto, ilibuniwa karibu mwaka 1917 na Mohamed Turay na kupanuliwa sana na Kisimi Kamara, aliyeieneza tangu miaka ya 1920; ingawa sasa haitumiki sana, Unicode huiweka kama mfumo tofauti wa maandishi.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kimende
Maji
njei
/ndʒei/
Moto
ngombu
/ŋɡombu/
Jua
foni
/foni/
Mwezi
ngewɔ
/ŋɡewɔ/
Nyota
ngɔlɔ
/ᵑɡɔlɔ/
Mama
nje
/ndʒe/
Baba
nya
/ɲa/
Mimi
nya
/ɲá/
Wewe
bi
/bí/
Jina
láá
/láá/
Jicho
ngama
/ŋɡama/
Mkono
lɔkɔ
/lɔkɔ/
Moyo
mola
/mola/
Upendo
ndolo
/ndolo/
Mti
ngulu
/ŋɡulu/
Nyumba
pɛlɛ
/pɛlɛ/
Mbwa
nguje
/ŋɡudʒe/
Paka
gɔngɔ
/ɡɔŋɡɔ/
Kula
mɛ
/mɛ/
Kunywa
ngu
/ŋɡu/
Moja
yila
/jila/
Mbili
fele
/félé/
Habari
bua
/bua/
Asante
bisɛ
/bisɛ/
Nzuri
nyande
/ɲande/
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Niger-Congo (Mande) zinazohusiana
| Maana | Kimende | Kikpelle | Kidii | Kiewondo | Kibulu | Kifiji | Kizande |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | njei /ndʒei/ | ya /ja/ | mam /mam/ | medzim /medzim/ | medim /medim/ | wai /wai/ | ime /ime/ |
| Moto | ngombu /ŋɡombu/ | kɔ̃a /kõa/ | mvə̀ /mvə/ | ndoa /ndoa/ | ndoa /ndoa/ | buka /mbuka/ | we /we/ |
| Jua | foni /foni/ | pelei /pelei/ | ngə̄ə̀ /ŋɡəə/ | dzōb /dʒoːb/ | zobé /zobe/ | matanisiga /matanisiŋa/ | uru /uɾu/ |
| Mwezi | ngewɔ /ŋɡewɔ/ | kɔŋɔ /kɔŋɔ/ | mboɔn /mbɔɔn/ | ngɔn /ŋɡɔn/ | ngon /ŋɡon/ | vula /βula/ | diwi /diwi/ |
| Nyota | ngɔlɔ /ᵑɡɔlɔ/ | ɓɔlɔŋ /ɓɔ̀lɔ̀ŋ/ | tewre /tewre/ | ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ | ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ | kalokalo /kalokalo/ | kerekuru /kɛɾɛkuɾu/ |
| Mama | nje /ndʒe/ | ngaa /ŋaː/ | na /na/ | nyia /ɲia/ | nyia /ɲia/ | tina /tina/ | na /na/ |
| Baba | nya /ɲa/ | laai /laːi/ | ba /ba/ | tara /taɾa/ | tata /tata/ | tama /tama/ | ba /ba/ |
| Mimi | nya /ɲá/ | ŋá /ŋá/ | am /am/ | ma /má/ | ma /má/ | au /au/ | mi /mi/ |
| Wewe | bi /bí/ | í /í/ | mo /mo/ | wa /wá/ | wô /wô/ | iko /iko/ | mo /mo/ |
| Jina | láá /láá/ | laa /lâː/ | yiŋ /jiŋ/ | jôé /ʒóé/ | jôé /ʒóé/ | yaca /jaða/ | rimo /ɾimo/ |
| Jicho | ngama /ŋɡama/ | ŋɛ /ŋɛ/ | ngə̀ə /ŋɡəə/ | dzìs /dʒis/ | zis /zis/ | mata /mata/ | bangiri /baŋɡiɾi/ |
| Mkono | lɔkɔ /lɔkɔ/ | yee /jeː/ | paà /paa/ | woó /woʔo/ | wo /wo/ | liga /liŋa/ | be /be/ |
| Moyo | mola /mola/ | lii /liː/ | ngēli /ŋɡeli/ | nlem /nlem/ | nlem /nlem/ | uto /uto/ | ngbaduse /ŋɡbaduse/ |
| Upendo | ndolo /ndolo/ | gboma /ɡboma/ | kūngí /kuŋɡi/ | nye'e /ɲeʔe/ | nye'a /ɲeʔa/ | loloma /loloma/ | kpinyemu /kpiɲemu/ |
| Mti | ngulu /ŋɡulu/ | woo /woː/ | ngà /ŋɡa/ | elé /ele/ | élé /ele/ | kau /kau/ | ngua /ŋɡua/ |
| Nyumba | pɛlɛ /pɛlɛ/ | pere /pere/ | gā /ɡa/ | nda /nda/ | nda /nda/ | vale /βale/ | bambu /bambu/ |
| Mbwa | nguje /ŋɡudʒe/ | nyila /ɲila/ | mvù /mvu˩/ | mvu /mvu/ | mvu /mvu/ | koli /koli/ | ango /aŋɡo/ |
| Paka | gɔngɔ /ɡɔŋɡɔ/ | gbele /ɡbele/ | ngwā /ŋɡwa/ | esìŋga /esiŋɡa/ | esinga /esiŋɡa/ | pusi /pusi/ | gbabo /ɡbabo/ |
| Kula | mɛ /mɛ/ | nyii /ɲiː/ | kpén /kpen˥/ | di /di/ | dzia /dʒia/ | kana /kana/ | ri /ɾi/ |
| Kunywa | ngu /ŋɡu/ | yiti /jiti/ | kpɔ̀ /kpɔ/ | nyu /ɲu/ | nyu /ɲu/ | gunu /ŋunu/ | mbira /mbiɾa/ |
| Moja | yila /jila/ | taa /taː/ | hīn /hin/ | fok /fok/ | fok /fok/ | dua /ndua/ | sa /sa/ |
| Mbili | fele /félé/ | feere /fèːɽè/ | reɓ /reɓ/ | bɛ̌ /bɛ̌/ | bɛ̌ /bɛ̌/ | rua /rua/ | ue /uwe/ |
| Habari | bua /bua/ | halee /haleː/ | mbóò /mboo/ | mbɔlɔ /mbɔlɔ/ | mbolo /mbolo/ | bula /mbula/ | mo ima ya /mo ima ja/ |
| Asante | bisɛ /bisɛ/ | balika /balika/ | vɛɛɛ /vɛːɛ/ | akiba /akiba/ | akiba /akiba/ | vinaka /βinaka/ | oni-tambua /oni-tambua/ |
| Nzuri | nyande /ɲande/ | nyaŋa /ɲaŋa/ | gáà /ɡa˥a˩/ | mbaŋ /mbaŋ/ | mbamba /mbamba/ | vinaka /βinaka/ | wene /wene/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.