Jaqaru aru
Kijaqaru
Aymara
Jaqaru (Jaqi aru, "lugha ya watu") ni mojawapo ya lugha mbili zilizo hai za familia ya Kiaymara (nyingine ikiwa Kiaymara, ay), ambayo inashiriki nayo takriban 30% ya msamiati na sifa nyingi za kisarufi (vizuizi vya ejective, mwambatano wenye viambishi vingi tamati, uwekaji alama wa ushahidi). Inazungumzwa karibu peke yake katika wilaya ndogo ya milimani ya Tupe katika Mkoa wa Yauyos wa Eneo la Lima, Peru, na mabaki madogo sana katika Cachuy iliyo karibu. Iko hatarini kubwa: wazungumzaji wengi vijana wamehamia Kihispania; UNESCO inaiainisha kama iliyo hatarini kabisa. Mtengano wa Jaqaru na Kiaymara unakadiriwa kuwa wa kina cha takriban miaka 1,500-2,000, jambo linalozifanya kuwa tofauti takriban kama lugha za Kiromance.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kijaqaru
Maji
uma
/uma/
Moto
nina
/nina/
Jua
inti
/inti/
Mwezi
phaxshi
/pʰaχʃi/
Nyota
wara
/waɾa/
Mama
mama
/mama/
Baba
awki
/awki/
Mimi
naya
/naja/
Wewe
juma
/huma/
Jina
suti
/suti/
Jicho
nayra
/najɾa/
Mkono
ampara
/ampaɾa/
Moyo
chuyma
/tʃujma/
Upendo
munasiña
/munasiɲa/
Mti
qhura
/qʰuɾa/
Nyumba
uta
/uta/
Mbwa
anu
/anu/
Paka
phishi
/pʰiʃi/
Kula
mankaña
/mankaɲa/
Kunywa
umaña
/umaɲa/
Moja
maya
/maja/
Mbili
paya
/paja/
Habari
kamishti
/kamiʃti/
Asante
yuspaa
/juspaː/
Nzuri
shuma
/ʃuma/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Aymaran zinazohusiana
| Maana | Kijaqaru | Kiaymara | Kikechua cha Klassiki | Kikechua | Kikecha cha Cuzco | Kimisak | Kikecha cha Ayacucho |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | uma /uma/ | uma /uma/ | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | unø /unø/ | yaku /jaku/ |
| Moto | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nipi /nipi/ | nina /nina/ |
| Jua | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | shi /ʃi/ | inti /inti/ |
| Mwezi | phaxshi /pʰaχʃi/ | phaxsi /pʰaχsi/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | atru /atɾu/ | killa /kiʎa/ |
| Nyota | wara /waɾa/ | warawara /waɾawaɾa/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqojʎʊr/ | quyllur /ˈqojʎur/ | kualøm /kwalʌm/ | quyllur /ˈqojʎur/ |
| Mama | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Baba | awki /awki/ | tata /tata/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | tayta /tajta/ |
| Mimi | naya /naja/ | naya /naja/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲʊqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | na /na/ | ñuqa /ˈɲoqa/ |
| Wewe | juma /huma/ | juma /huma/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | ñui /ɲui/ | qam /qam/ |
| Jina | suti /suti/ | suti /suti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | wetø /wetʌ/ | suti /ˈsuti/ |
| Jicho | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | kab /kab/ | ñawi /ɲawi/ |
| Mkono | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | mar /maɾ/ | maki /maki/ |
| Moyo | chuyma /tʃujma/ | chuyma /tʃujma/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | mun /mun/ | sunqu /suŋqu/ |
| Upendo | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | kausrap /kawsɾap/ | kuyay /kujaj/ |
| Mti | qhura /qʰuɾa/ | quqa /quqa/ | sach'a /satʃʼa/ | sacha /satʃa/ | sachʼa /satʃʼa/ | yu /ju/ | sacha /satʃa/ |
| Nyumba | uta /uta/ | uta /uta/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | ya /ja/ | wasi /wasi/ |
| Mbwa | anu /anu/ | anu /anu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | kuchi /kutʃi/ | allqu /aʎqu/ |
| Paka | phishi /pʰiʃi/ | phisi /pʰisi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | mishi /miʃi/ | michi /mitʃi/ |
| Kula | mankaña /mankaɲa/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mɵ /mɵ/ | mikuy /mikuj/ |
| Kunywa | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | ushi /uʃi/ | upyay /upjaj/ |
| Moja | maya /maja/ | maya /maja/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | kan /kan/ | huk /huk/ |
| Mbili | paya /paja/ | paya /paja/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | pa /pa/ | iskay /ˈiskaj/ |
| Habari | kamishti /kamiʃti/ | kamisaki /kamisaki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | ma'rik /maʔɾik/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ |
| Asante | yuspaa /juspaː/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | añay /aɲaj/ | sulpayki /sulpajki/ | añay /aɲaj/ | payn /pajn/ | añay /aɲaj/ |
| Nzuri | shuma /ʃuma/ | suma /suma/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | kausrik /kawsɾik/ | allin /aʎin/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.