Wallisertiitsch
Kijerumani cha Wallis
Familia ya Kihindi-Ulaya (Kijerumani → Magharibi → Kijerumani cha Juu → Kialemanni → Kialemanni cha Juu Zaidi)
Kijerumani cha Wallis (Wallisertiitsch) ndicho lahaja ya Kialemanni iliyo na uhifadhi mkubwa zaidi, kinachozungumzwa katika Valais ya juu. Kinahifadhi sifa za Kijerumani cha Juu cha Kale zilizopotea kwingineko — kundi la /nk/ (Hung "mbwa" dhidi ya Hund sanifu), irabu za juu zisizoviringwa, na diftongi za Kijerumani cha Juu cha Kale ei/ou — na hubadilisha /k/ kwa utaratibu kuwa [x]. Hakieleweki kwa pande zote mbili na Kijerumani cha Uswisi cha Zürich.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kijerumani cha Wallis
Maji
Wasser
/ʋasːər/
Moto
Fyyr
/fyːr/
Jua
Sunna
/ˈsʊnːa/
Mwezi
Mánu
/ˈmaːnʊ/
Nyota
Stäru
/ˈʃtæru/
Mama
Mu̜eter
/ˈmuə̯tər/
Baba
Vattär
/ˈfatːær/
Mimi
ich
/ɪç/
Wewe
du
/du/
Jina
Namu
/ˈnamu/
Jicho
Oig
/ɔɪ̯ɡ/
Mkono
Hand
/hand/
Moyo
Härz
/hærts/
Upendo
Liebi
/ˈliə̯bi/
Mti
Boum
/bɔʊ̯m/
Nyumba
Hus
/huːs/
Mbwa
Hung
/hʊŋk/
Paka
Chatza
/ˈxatsa/
Kula
ässu
/ˈæsːʊ/
Kunywa
trichu
/ˈtrɪxʊ/
Moja
eis
/æɪ̯s/
Mbili
zwei
/tsvɛi/
Habari
Tagwol
/ˈtaɡʋol/
Asante
Vergälts Gott
/ferˈɡæltsɡot/
Nzuri
güet
/ɡyə̯t/
Kekeo
Gugger
/ˈɡʊɡər/
Kompyuta
Computer
/komˈpjuːtər/
Sushi
Sushi
/ˈsuʃi/
Vyanzo
- Bohnenberger, Karl (1913) Die Mundart der deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten. Frauenfeld: Huber.
- Henzen, Walter (1932) Der Genitiv im heutigen Wallis. PBB 56.
- Christen, Helen et al. (2010) Kleiner Sprachatlas der deutschen Schweiz. Frauenfeld: Huber.
- Glottolog: Highest Alemannic
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Indo-European (Germanic → West → Upper German → Alemannic → Höchstalemannisch) zinazohusiana
| Maana | Kijerumani cha Wallis | Kijerumani cha Uswisi | Kiwalser | Kijerumani (Uswisi) | Kijerumani cha Juu Kipya cha Mapema (enzi ya Luther) | Kifranken cha Mashariki | Kilimburg |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | Wasser /ʋasːər/ | Wasser /vasːər/ | Wasser /vasːər/ | Wasser /ˈvasər/ | Wasser /ˈvasːər/ | Wasser /vasːə/ | water /vatər/ |
| Moto | Fyyr /fyːr/ | Füür /fyːr/ | Für /fyːr/ | Feuer /ˈfɔɪ̯ər/ | Fewr /foɪ̯r/ | Feier /faɪɐ/ | vuur /vyːr/ |
| Jua | Sunna /ˈsʊnːa/ | Sunne /sʊnə/ | Sunna /sʊnːa/ | Sonne /ˈsɔnə/ | Sonne /ˈzɔnə/ | Sunn /sʊn/ | zón /zɔn/ |
| Mwezi | Mánu /ˈmaːnʊ/ | Mond /moːnd/ | Maa /maː/ | Mond /moːnt/ | Mond /moːnt/ | Maa /maː/ | maon /maːʊn/ |
| Nyota | Stäru /ˈʃtæru/ | Stärn /ʃtærn/ | Stärn /ʃtærn/ | Stern /ʃtɛrn/ | Stern /ʃtɛrn/ | Stern /ʃtɛrn/ | sjter /ʃtɛr/ |
| Mama | Mu̜eter /ˈmuə̯tər/ | Mueter /muə̯tər/ | Müeter /myə̯tər/ | Mutter /ˈmʊtər/ | Mutter /ˈmʊtər/ | Mudder /mʊdɐ/ | mam /mam/ |
| Baba | Vattär /ˈfatːær/ | Vatter /fatər/ | Atti /atːi/ | Vater /ˈfaːtər/ | Vater /ˈfaːtər/ | Vadder /fadɐ/ | pap /pap/ |
| Mimi | ich /ɪç/ | ich /ɪx/ | ich /ix/ | ich /ɪx/ | ich /ɪç/ | i /i/ | ich /ɪç/ |
| Wewe | du /du/ | du /duː/ | du /du/ | du /duː/ | du /duː/ | du /du/ | doe /du/ |
| Jina | Namu /ˈnamu/ | Name /ˈnaːmə/ | Name /ˈnamə/ | Name /ˈnaːmə/ | Name /ˈnaːmə/ | Nama /ˈnamɐ/ | naam /naːm/ |
| Jicho | Oig /ɔɪ̯ɡ/ | Aug /aʊ̯ɡ/ | Oug /oʊɡ/ | Auge /ˈaʊɡə/ | Aug /aʊk/ | Aach /aːx/ | oug /ɔux/ |
| Mkono | Hand /hand/ | Hand /hand/ | Hand /hant/ | Hand /hant/ | Handt /hant/ | Hand /hand/ | handj /hanʲ/ |
| Moyo | Härz /hærts/ | Härz /hærts/ | Hërz /hɛrts/ | Herz /hɛrts/ | Hertz /hɛrts/ | Herz /hɛrts/ | hart /hart/ |
| Upendo | Liebi /ˈliə̯bi/ | Liebi /liə̯bi/ | Liebi /liə̯bi/ | Liebe /ˈliːbə/ | Liebe /ˈliːbə/ | Liebe /liːbə/ | leefde /leːfdə/ |
| Mti | Boum /bɔʊ̯m/ | Baum /baʊ̯m/ | Boum /boʊm/ | Baum /baʊm/ | Bawm /baʊm/ | Bauma /baʊmaː/ | boum /bʌʊm/ |
| Nyumba | Hus /huːs/ | Huus /huːs/ | Hus /huːs/ | Haus /haʊs/ | Hauß /haʊs/ | Haus /haʊs/ | hoes /huːs/ |
| Mbwa | Hung /hʊŋk/ | Hund /hʊnd/ | Hund /hʊnt/ | Hund /hʊnt/ | Hund /hʊnt/ | Hund /hʊnt/ | hóndj /hɔnʲ/ |
| Paka | Chatza /ˈxatsa/ | Chatz /xats/ | Chatz /xats/ | Katze /ˈkɑtːsə/ | Katze /ˈkatsə/ | Katz /kats/ | kat /kat/ |
| Kula | ässu /ˈæsːʊ/ | ässe /æsə/ | ässe /æsə/ | essen /ˈɛsn̩/ | essen /ˈɛsːən/ | esse /ɛsə/ | ete /eːtə/ |
| Kunywa | trichu /ˈtrɪxʊ/ | trinke /trɪŋkə/ | trinke /trɪŋkə/ | trinken /ˈtrɪŋkn̩/ | trincken /ˈtrɪŋkən/ | trinke /trɪŋkə/ | drinke /drɪŋkə/ |
| Moja | eis /æɪ̯s/ | eis /æɪ̯s/ | eins /æɪ̯ns/ | eins /aɪ̯ns/ | eyn /aɪ̯n/ | ans /ans/ | eine /ɛɪnə/ |
| Mbili | zwei /tsvɛi/ | zwöi /tsʋøi/ | zwei /tsʋei/ | zwei /tsvai/ | zwey /tsvaɪ/ | zwaa /tsvaː/ | twee /tweː/ |
| Habari | Tagwol /ˈtaɡʋol/ | Grüezi /ɡryə̯tsi/ | Grüössi /ɡryə̯sːi/ | Hallo /haˈloː/ | Gott zum Gruß /ɡɔt tsʊm ɡruːs/ | Grüß Gott /ɡrʏs ɡɔt/ | hallo /halo/ |
| Asante | Vergälts Gott /ferˈɡæltsɡot/ | Merci /mɛrsi/ | Vergelts Gott /fɛrɡɛlts ɡɔt/ | danke /ˈdaŋkə/ | Danck /daŋk/ | Vergelt's Gott /fɛɐɡɛlts ɡɔt/ | merci /mɛrsi/ |
| Nzuri | güet /ɡyə̯t/ | guet /ɡuə̯t/ | guet /ɡuə̯t/ | gut /ɡuːt/ | gut /ɡuːt/ | guad /ɡuə̯d/ | good /ɡoːt/ |
| Kekeo | Gugger /ˈɡʊɡər/ | Gugger /ˈɡʊɡər/ | Gugger /ˈɡʊɡər/ | Kuckuck /ˈkʊkʊk/ | gukuk /ˈɡukuk/ | Gutzgauch /ˈɡʊtsɡaʊx/ | kókkók /ˈkoːkoːk/ |
| Kompyuta | Computer /komˈpjuːtər/ | Computer /komˈpjuːtər/ | Computer /komˈpjuːtər/ | Computer /komˈpjuːtər/ | Rechenmeister /ˈrɛçənˌmaɪstər/ | Computer /kɔmˈpjuːdɐ/ | computer /kɔmˈpjuːtər/ |
| Sushi | Sushi /ˈsuʃi/ | Sushi /ˈsuʃi/ | Sushi /ˈsuʃi/ | Sushi /ˈsuʃi/ | Stockfisch /ˈʃtɔkfɪʃ/ | Sushi /ˈsuʃi/ | sushi /ˈsuʃi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.