Dëne Sųłıné

Kichipewyan

Na-Dené

FamiliaNa-Dené Wasemaji~12K (iliyo hatarini sana) HatiKilatini NchiKanada Lugha rasmiKanada (Dëne Sųłiné ni mojawapo ya lugha 11 rasmi za Northwest Territories; si rasmi katika ngazi ya shirikisho) Uhai wa lughahatari sana ISO 639-3chp

Kichipewyan (jina la asili Dëne Sųłıné, "watu wa tambarare za miti ya mierebi") ni lugha ya Kiathabaska ya Kaskazini katika familia ya Na-Dene, inayozungumzwa na watu wapatao 12,000 kaskazini mwa Saskatchewan, katika Maeneo ya Kaskazini-Magharibi, kaskazini mwa Alberta, na kaskazini mwa Manitoba nchini Kanada. Wachipewyan ndio walio mashariki kabisa kati ya makabila makubwa ya Kiathabaska ya Kaskazini, wakiwa wameishi kwa jadi katika eneo la mpito kati ya msitu wa boreali na tundra ya Kanada ya subarktiki. Kiisimu, Kichipewyan ni maarufu kwa mfumo wake tata wa toni, konsonanti zake za kutoa (ejective), na mofolojia tata ya vitenzi inayozitambulisha lugha zote za Kiathabaska — kitenzi kimoja cha Kichipewyan kinaweza kubeba taarifa kuhusu mtenda, mtendwa, hali (mode), kipengele (aspect), sauti (voice), kiainishi, dhamira, na mwelekeo katika neno moja. Familia ya Kiathabaska inanyooka kutoka Kichipewyan katika eneo la subarktiki la boreali la Kanada hadi Kinavajo (nv) na lugha za Kiapache za kusini-magharibi mwa Marekani, jambo linaloashiria uhamiaji wa Waathabaska kutoka kaskazini hadi kusini mwa Amerika ya Kaskazini katika kipindi cha miaka 1,000–2,000 iliyopita.

Inakozungumzwa

Maneno 31 ya msingi katika Kichipewyan

Maji

tu

/tu/

Moto

kʼón

/kʼón/

Jua

sa

/sa/

Mwezi

hadelyi

/haðeli/

Nyota

thën

/θən/

Mama

ená

/ena/

Baba

etá

/eta/

Mimi

si

/si/

Wewe

nen

/nɛn/

Jina

-zí

/zí/

Jicho

índa

/inda/

Mkono

ela

/ela/

Moyo

eθey

/eθej/

Upendo

hı́́la

/hila/

Mti

tθʼen

/tθʼen/

Nyumba

kǫ́é

/kɔ̃e/

Mbwa

łı́

/ɬi/

Paka

nábaye

/nabaje/

Kula

ɂıłtsu

/ʔiɬtsu/

Kunywa

ɂıdla

/ʔidla/

Moja

ɂıłąɣe

/ʔiɬɔ̃ɣe/

Mbili

nàke

/naɡe/

Habari

edlanetʼè

/eðlanetʼe/

Asante

mahsi cho

/mahsi tʃo/

Nzuri

nezų

/nezũ/

Vyanzo

Ulinganishaji wa maneno

Imelinganishwa na lugha za Na-Dené zinazohusiana

Maana KichipewyanKicarrierKikoyukonKiapache cha MagharibiKihupaMongghulKihadza
Maji tu /tu/ tu /tu/ too /toː/ tu /tu/ xaŋ /xɑŋ/ usu /usu/ ʼati /ʔati/
Moto kʼón /kʼón/ kwen /kʷen/ konh /konh/ kǫʼ /kṍʔ/ xoŋ’ /xoŋʔ/ ghal /ʁal/ ʼimi /ʔimi/
Jua sa /sa/ sa /sa/ so /so/ shándaʼá /ʃándaːʔá/ hwa /hwa/ nara /nara/ ʼisha /ʔiʃa/
Mwezi hadelyi /haðeli/ sa-tlhaeh /sa tɬaeh/ oolts'enh /ooltsʼenh/ tłʼéʼsanaaʼái /tɬʔeʔsanaːʔai/ hwa-ʼaŋʼ /hwaʔɑŋʔ/ sara /sara/ heto /heto/
Nyota thën /θən/ sun /sən/ so /sɔ/ sǫʼs /sṍːs/ sʼeʔ /sʼeʔ/ hodi /xoˈdi/ ntsa /ⁿtsʰa/
Mama ená /ena/ oo /oː/ enaa /enaː/ shimá /ʃima/ -an’ /-anʔ/ ana /ana/ ama /ama/
Baba etá /eta/ abe /abe/ etaa /etaː/ shitaa /ʃitaː/ -ta’ /-taʔ/ ada /ada/ aba /aba/
Mimi si /si/ si /si/ see /siː/ shí /ʃí/ whe /hʷe/ bu /bu/ ono /ono/
Ukurasa 1/4

Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.