Hadzane
Kihadza
Lugha peke (or proposed Sandawe-Hadza)
Kihadza ni lugha ya pekee yenye umuhimu mkubwa, inayozungumzwa na jamii za jadi za wawindaji-wakusanyaji karibu na Ziwa Eyasi nchini Tanzania. Ingawa lina sauti za kufyatua (clicks), uhusiano wake na lugha nyingine za kufyatua haujathibitishwa, na huenda likawakilisha familia ya zamani na huru ya lugha.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kihadza
Maji
ʼati
/ʔati/
Moto
ʼimi
/ʔimi/
Jua
ʼisha
/ʔiʃa/
Mwezi
heto
/heto/
Nyota
ntsa
/ⁿtsʰa/
Mama
ama
/ama/
Baba
aba
/aba/
Mimi
ono
/ono/
Wewe
the
/tʰe/
Jina
akhana
/ʔakʰana/
Jicho
ʼaha
/ʔaha/
Mkono
kwaʼla
/kʷaʔla/
Moyo
ʼaitchi
/ʔaitʃi/
Upendo
ʼuwakitchi
/ʔuwakitʃi/
Mti
ʼani
/ʔani/
Nyumba
ndolo
/ndolo/
Mbwa
kongwesi
/koŋɡwesi/
Paka
ʼmiu
/ʔmiu/
Kula
ʼicha
/ʔitʃa/
Kunywa
ʼo
/ʔoː/
Moja
ihtche
/ihtʃe/
Mbili
piye
/pije/
Habari
ʼmtana
/ʔmtana/
Asante
ʼmbweko
/ʔmbweko/
Nzuri
ʼiyaʼe
/ʔijaʔe/
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Language isolate (or proposed Sandawe-Hadza) zinazohusiana
| Maana | Kihadza | Kimanda | Kilepcha | Kitahiti | Kindau | Kiluo | Kikongo |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ʼati /ʔati/ | ࡌࡉࡀ /mia/ | ᰣᰫᰵ /ʔuŋ/ | pape /pape/ | mvura /mvuɾa/ | pi /pi/ | maza /maza/ |
| Moto | ʼimi /ʔimi/ | ࡍࡅࡓࡀ /nura/ | ᰕᰧ /mi/ | auahi /auahi/ | muriro /muɾiɾo/ | mach /matʃ/ | tiya /tija/ |
| Jua | ʼisha /ʔiʃa/ | ࡔࡀࡌࡔࡀ /ʃamʃa/ | ᰠᰗᰪᰭ /sətsɯk/ | mahana /mahana/ | zuva /zuva/ | chieng' /tʃieŋ/ | ntangu /ntaŋɡu/ |
| Mwezi | heto /heto/ | ࡎࡉࡓࡀ /sira/ | ᰜᰦᰟᰨ /lavo/ | marama /maɾama/ | mwedzi /mwedzi/ | dwe /dwe/ | ngonda /ŋɡonda/ |
| Nyota | ntsa /ⁿtsʰa/ | ࡊࡅࡊࡁࡀ /ˈkukba/ | ᰠᰝᰩᰲ /səhɔr/ | fetiʻa /feˈtiʔa/ | nyenyedzi /ɲeɲedzi/ | sulwe /sulwe/ | mbwetete /mbwetete/ |
| Mama | ama /ama/ | ࡀࡌࡀ /ama/ | ᰣᰦᰕᰫ /ʔamu/ | māmā /maːmaː/ | amai /amai/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Baba | aba /aba/ | ࡀࡁࡀ /aba/ | ᰣᰦᰓᰨ /ʔabo/ | pāpā /paːpaː/ | baba /baba/ | baba /baba/ | tata /tata/ |
| Mimi | ono /ono/ | ࡀࡍࡀ /ˈana/ | ᰃᰨ /go/ | au /au/ | ini /ini/ | an /an/ | mono /mono/ |
| Wewe | the /tʰe/ | ࡀࡍࡀࡕ /at/ | ᰝᰩ /hɔ/ | ʻoe /ʔoe/ | iwe /iwe/ | in /in/ | ngeye /ŋɡeje/ |
| Jina | akhana /ʔakʰana/ | ࡔࡅࡌࡀ /ˈʃuma/ | ᰣᰦᰓᰥᰤᰦᰵ /ʔabrjaŋ/ | iʻoa /iˈʔoa/ | zina /zina/ | nying /ɲiŋ/ | nkumbu /nkumbu/ |
| Jicho | ʼaha /ʔaha/ | ࡏࡉࡍࡀ /ʔina/ | ᰣᰦᰕᰧᰭᰶ /ʔamik/ | mata /mata/ | ziso /ziso/ | wang' /waŋ/ | disu /disu/ |
| Mkono | kwaʼla /kʷaʔla/ | ࡏࡃࡀ /ʔida/ | ᰣᰦᰀᰶ /ʔakə/ | rima /ɾima/ | chanza /tʃanza/ | lwedo /lwedo/ | koko /koko/ |
| Moyo | ʼaitchi /ʔaitʃi/ | ࡋࡉࡁࡀ /liba/ | ᰣᰦᰜᰪᰳ /ʔalɯt/ | mafatu /mafatu/ | mwoyo /mwojo/ | chuny /tʃuɲ/ | ntima /ntima/ |
| Upendo | ʼuwakitchi /ʔuwakitʃi/ | ࡓࡅࡄࡌࡀ /ɾuhma/ | ᰣᰦᰆᰬ /ʔace/ | here /heɾe/ | rudo /ɾudo/ | hera /hera/ | zola /zola/ |
| Mti | ʼani /ʔani/ | ࡏࡋࡀࡍࡀ /ilana/ | ᰀᰫᰵ /kuŋ/ | tumu rāʻau /tumu ɾaːʔau/ | muti /muti/ | yath /jaθ/ | nti /nti/ |
| Nyumba | ndolo /ndolo/ | ࡁࡉࡕࡀ /bita/ | ᰜᰧᰶ /li/ | fare /faɾe/ | nyumba /ɲumba/ | ot /ot/ | nzo /nzo/ |
| Mbwa | kongwesi /koŋɡwesi/ | ࡊࡀࡋࡁࡀ /kalba/ | ᰀᰈᰫ /kəʒu/ | ʻūrī /ʔuːɾiː/ | imbga /imbɡa/ | guok /ɡuok/ | mbwa /mbwa/ |
| Paka | ʼmiu /ʔmiu/ | ࡔࡅࡍࡀࡓࡀ /ʃunara/ | ᰣᰦᰜᰤᰫ /ʔalju/ | mīmī /miːmiː/ | kiti /kiti/ | paka /paka/ | nyau /ɲau/ |
| Kula | ʼicha /ʔitʃa/ | ࡀࡊࡀࡋ /akal/ | ᰙᰨ /dzo/ | ʻamu /ʔamu/ | kudya /kudʒa/ | chiemo /tʃiemo/ | ku dia /ku dja/ |
| Kunywa | ʼo /ʔoː/ | ࡔࡕࡀ /ʃta/ | ᰋᰩᰵ /tʰɔŋ/ | inu /inu/ | kunwa /kunwa/ | madho /maðo/ | ku nua /ku nwa/ |
| Moja | ihtche /ihtʃe/ | ࡄࡀࡃ /had/ | ᰀᰦᰳ /kat/ | hōʻē /hoːʔeː/ | chimwe /tʃimwe/ | achiel /atʃiel/ | mosi /mosi/ |
| Mbili | piye /pije/ | ࡕࡓࡉࡍ /tren/ | ᰉᰬᰳ /ɲet/ | piti /piti/ | piri /piɾi/ | ariyo /arijo/ | zole /zole/ |
| Habari | ʼmtana /ʔmtana/ | ࡔࡋࡀࡌࡀ /ʃlama/ | ᰂᰦᰮᰛᰧᰶ /kʰamri/ | ʻia ora na /ʔia oɾa na/ | mhoroi /mhoɾoji/ | misawa /misawa/ | mboté /mbote/ |
| Asante | ʼmbweko /ʔmbweko/ | ࡈࡀࡁࡅࡕࡀ /ʈabuta/ | ᰀ᰷ᰥᰩᰭᰇᰧᰶ /ʈɔkcʰi/ | māuruuru /maːuɾuuɾu/ | ndatenda /ndatenda/ | erokamano /erokamano/ | matondo /matondo/ |
| Nzuri | ʼiyaʼe /ʔijaʔe/ | ࡈࡀࡁࡀ /tˤaba/ | ᰣᰦᰛᰤᰫᰮ /ʔarjum/ | maitaʻi /maitaʔi/ | kanaka /kanaka/ | maber /maber/ | mbote /mbote/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.