агъул чӏал
Kiaghul
Caucasus Kaskazini-Mashariki
Kiaghul (Aghulan; kwa lugha asilia Аґул чӀал) ni lugha ya Kaskazini-mashariki ya Kaukasia ya tawi la Kilezgi, inayozungumzwa na watu wapatao 30,000 katika wilaya za Agulsky na Kurakhsky za Jamhuri ya Dagestan, Urusi. Kiisimu, Kiaghul kina uhusiano wa karibu na Kilezgi (lez) na Kitabasaran (tab), kikionyesha sifa za kawaida za Kaskazini-mashariki ya Kaukasia: hazina kubwa za konsonanti (zikiwa na ejektivu na uvula), mofolojia ya mwambatano (agglutinative), mpangilio wa ergativu, na mifumo changamano ya kesi (~aina 14 za kesi). Kiaghul kina maeneo manne tofauti ya lahaja (Aghul Halisi, Koshan, Kerenkhyu, Tpig), ambapo lahaja ya Tpig ndiyo inayozungumzwa zaidi na ni msingi wa kiwango cha kifasihi cha kisasa. Lugha hii ilipokea kanuni ya kifasihi ya Kisirili mwaka 1990 kama sehemu ya mipango ya kusoma na kuandika ya Dagestan baada ya Usovieti.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiaghul
Maji
хьед
/ħed/
Moto
цӏай
/tsʼaj/
Jua
рагъ
/raʁ/
Mwezi
ваз
/vaz/
Nyota
гъед
/ʁed/
Mama
баб
/bab/
Baba
ада
/ada/
Mimi
зун
/zun/
Wewe
вун
/wun/
Jina
тӀвар
/tʼʷar/
Jicho
ул
/ul/
Mkono
хил
/xil/
Moyo
юкӏ
/jukʼ/
Upendo
кӏанди
/kʼandi/
Mti
тар
/tar/
Nyumba
кьали
/qʼali/
Mbwa
хвай
/xwaj/
Paka
кац
/kats/
Kula
ифи
/ifi/
Kunywa
ахъан
/aqʼan/
Moja
са
/sa/
Mbili
кьуд
/qʼud/
Habari
салам
/salam/
Asante
баркалла
/baɾkalːa/
Nzuri
хъвай
/qwaj/
Kekeo
кекку
/kːekːu/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za NE Caucasian zinazohusiana
| Maana | Kiaghul | Kilezgi | Kibudukh | Kitabasaran | Kirutul | Kikryz | Kitsakur |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | хьед /ħed/ | яд /jad/ | хьед /ħed/ | штар /ʃtar/ | хьед /ħed/ | xed /xed/ | хьад /ħad/ |
| Moto | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏа /tsʼa/ | цӏай /tsʼaj/ | ts'a /tsʼa/ | цӏай /tsʼaj/ |
| Jua | рагъ /raʁ/ | рагъ /raʁ/ | рагъ /raʁ/ | рагъ /raʁ/ | варагъ /waraʁ/ | vïrïğ /vɨrɨʁ/ | верг /verɡ/ |
| Mwezi | ваз /vaz/ | варз /varz/ | ваз /vaz/ | варз /varz/ | ваз /waz/ | vats /vats/ | ваз /vaz/ |
| Nyota | гъед /ʁed/ | гъед /ʁed/ | хед /χed/ | хяд /xæd/ | хед /χed/ | xed /xed/ | хане /χanɛ/ |
| Mama | баб /bab/ | диде /dide/ | баб /bab/ | баб /bab/ | нин /nin/ | dada /dada/ | йед /jed/ |
| Baba | ада /ada/ | буба /buba/ | дада /dada/ | дад /dad/ | дид /did/ | buba /buba/ | дакӏ /dakʼ/ |
| Mimi | зун /zun/ | зун /zun/ | зы /zɨ/ | узу /uzu/ | зы /zɨ/ | zin /zin/ | зы /zɨ/ |
| Wewe | вун /wun/ | вун /wun/ | вы /wɨ/ | уву /uvu/ | вы /wɨ/ | vun /vun/ | ғу /ʁu/ |
| Jina | тӀвар /tʼʷar/ | тӀвар /tʼʷar/ | тӀвар /tʼʷar/ | тӀвар /tʼʷar/ | дур /dur/ | tʼʷar /tʼʷar/ | до /do/ |
| Jicho | ул /ul/ | вил /vil/ | ул /ul/ | ул /ul/ | ул /ul/ | ul /ul/ | ул /ul/ |
| Mkono | хил /xil/ | гъил /ʁil/ | кул /kul/ | хил /xil/ | хыл /χɨl/ | kul /kul/ | хыл /xəl/ |
| Moyo | юкӏ /jukʼ/ | рикӏ /rikʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | rikʼ /rikʼ/ | йикӏ /jikʼ/ |
| Upendo | кӏанди /kʼandi/ | кӏан хьун /kʼan χun/ | — /—/ | ккунивал /kːunival/ | — /—/ | mukan /muˈkan/ | ыкӏикна /əkʼikna/ |
| Mti | тар /tar/ | тар /tar/ | тар /tar/ | гар /ɡar/ | хыл /χɨl/ | xer /xer/ | йывон /jəvon/ |
| Nyumba | кьали /qʼali/ | кӏвал /kʼval/ | кӏул /kʼul/ | хал /xal/ | хал /χal/ | xal /xal/ | хав /xav/ |
| Mbwa | хвай /xwaj/ | кицӏ /kitsʼ/ | хвар /χʷar/ | хю /xy/ | хыних /χɨniχ/ | xveqʼ /χveqʼ/ | хӏвай /ħʷaj/ |
| Paka | кац /kats/ | кац /kats/ | — /—/ | кет /ket/ | гету /ɡetu/ | — /—/ | кӏет /kʼet/ |
| Kula | ифи /ifi/ | тӏуьн /tʼyn/ | ухьун /uħun/ | ипӏуб /ipʼub/ | ухьун /uħun/ | ulkura /ulˈkura/ | аӏкӏвыс /aʕkʷʼəs/ |
| Kunywa | ахъан /aqʼan/ | хъун /qun/ | эджи /edʒi/ | ужуб /uʒub/ | эджин /edʒin/ | hatsra /hatsˈra/ | ийыхьес /iijəħes/ |
| Moja | са /sa/ | сад /sad/ | са /sa/ | саб /sab/ | са /sa/ | sa /sa/ | са /sa/ |
| Mbili | кьуд /qʼud/ | кьвед /qʷʼed/ | къуьд /qʼʷyd/ | кьюб /qʼyb/ | кьуьд /qʼyd/ | qʼʷad /qʼʷad/ | къвад /qʼʷad/ |
| Habari | салам /salam/ | салам /salam/ | салам /salam/ | салам /salam/ | салам /salam/ | — /—/ | салам /salam/ |
| Asante | баркалла /baɾkalːa/ | чухсагъул /tʃuxsaʁul/ | — /—/ | чухсагъул /tʃuxsaʁul/ | — /—/ | — /—/ | бахытыд /baxətəd/ |
| Nzuri | хъвай /qwaj/ | хъсан /qsan/ | — /—/ | ужу /uʒu/ | йишды /jiʃdɨ/ | yiğin /jiˈʁin/ | йишда /jiʃda/ |
| Kekeo | кекку /kːekːu/ | кукупӀ /kːukːupʼ/ | гугутӀ /ɡuɡutʼ/ | кукум /kːukːum/ | гиггу /ɡiɡːu/ | гугу /ɡuɡu/ | гукки /ɡukːi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.