ЦӀаIхна миз
Kitsakur
Kaukasia ya Kaskazini-Mashariki (Kilezgi, kikundi kidogo cha Aghul-Tabasaran-Tsakhur)
Kitsakhur (ЦӀаIхна миз au Yiqby kwa jina la asili) ni lugha ya Kikaukasia ya Kaskazini-Mashariki (Kilezgi) ya kusini mwa Daghestan na kaskazini-mashariki mwa Azabajani jirani. Watsakhur kwa kawaida ni wafugaji wahamao wa msimu ambao malisho yao ya kiangazi yapo katika Kaukasia ya juu na malisho ya kipupwe katika nyanda za chini za Azabajani. Kitsakhur kinashiriki alama bainifu za kitaipolojia za familia ya Kilezgi: hazina tajiri ya konsonanti zenye sauti za ejective, mpangilio wa ergative-absolutive, madaraja manne ya nomino, na mofolojia tata ya kisarufi ya hali za kimahali (takriban hali 17 ikiwemo ugawaji-mdogo wa kimahali). Mfumo wa maandishi wa Kisirili wa mwaka 1992 ulipitishwa chini ya sera ya lugha za walio wachache ya Daghestan.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kitsakur
Maji
хьад
/ħad/
Moto
цӏай
/tsʼaj/
Jua
верг
/verɡ/
Mwezi
ваз
/vaz/
Nyota
хане
/χanɛ/
Mama
йед
/jed/
Baba
дакӏ
/dakʼ/
Mimi
зы
/zɨ/
Wewe
ғу
/ʁu/
Jina
до
/do/
Jicho
ул
/ul/
Mkono
хыл
/xəl/
Moyo
йикӏ
/jikʼ/
Upendo
ыкӏикна
/əkʼikna/
Mti
йывон
/jəvon/
Nyumba
хав
/xav/
Mbwa
хӏвай
/ħʷaj/
Paka
кӏет
/kʼet/
Kula
аӏкӏвыс
/aʕkʷʼəs/
Kunywa
ийыхьес
/iijəħes/
Moja
са
/sa/
Mbili
къвад
/qʼʷad/
Habari
салам
/salam/
Asante
бахытыд
/baxətəd/
Nzuri
йишда
/jiʃda/
Kekeo
гукки
/ɡukːi/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za NE Caucasian (Lezgic, Aghul-Tabasaran-Tsakhur subgroup) zinazohusiana
| Maana | Kitsakur | Kirutul | Kibudukh | Kiaghul | Kitabasaran | Kikryz | Kilezgi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | хьад /ħad/ | хьед /ħed/ | хьед /ħed/ | хьед /ħed/ | штар /ʃtar/ | xed /xed/ | яд /jad/ |
| Moto | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏа /tsʼa/ | ts'a /tsʼa/ | цӏай /tsʼaj/ |
| Jua | верг /verɡ/ | варагъ /waraʁ/ | рагъ /raʁ/ | рагъ /raʁ/ | рагъ /raʁ/ | vïrïğ /vɨrɨʁ/ | рагъ /raʁ/ |
| Mwezi | ваз /vaz/ | ваз /waz/ | ваз /vaz/ | ваз /vaz/ | варз /varz/ | vats /vats/ | варз /varz/ |
| Nyota | хане /χanɛ/ | хед /χed/ | хед /χed/ | гъед /ʁed/ | хяд /xæd/ | xed /xed/ | гъед /ʁed/ |
| Mama | йед /jed/ | нин /nin/ | баб /bab/ | баб /bab/ | баб /bab/ | dada /dada/ | диде /dide/ |
| Baba | дакӏ /dakʼ/ | дид /did/ | дада /dada/ | ада /ada/ | дад /dad/ | buba /buba/ | буба /buba/ |
| Mimi | зы /zɨ/ | зы /zɨ/ | зы /zɨ/ | зун /zun/ | узу /uzu/ | zin /zin/ | зун /zun/ |
| Wewe | ғу /ʁu/ | вы /wɨ/ | вы /wɨ/ | вун /wun/ | уву /uvu/ | vun /vun/ | вун /wun/ |
| Jina | до /do/ | дур /dur/ | тӀвар /tʼʷar/ | тӀвар /tʼʷar/ | тӀвар /tʼʷar/ | tʼʷar /tʼʷar/ | тӀвар /tʼʷar/ |
| Jicho | ул /ul/ | ул /ul/ | ул /ul/ | ул /ul/ | ул /ul/ | ul /ul/ | вил /vil/ |
| Mkono | хыл /xəl/ | хыл /χɨl/ | кул /kul/ | хил /xil/ | хил /xil/ | kul /kul/ | гъил /ʁil/ |
| Moyo | йикӏ /jikʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | rikʼ /rikʼ/ | рикӏ /rikʼ/ |
| Upendo | ыкӏикна /əkʼikna/ | — /—/ | — /—/ | кӏанди /kʼandi/ | ккунивал /kːunival/ | mukan /muˈkan/ | кӏан хьун /kʼan χun/ |
| Mti | йывон /jəvon/ | хыл /χɨl/ | тар /tar/ | тар /tar/ | гар /ɡar/ | xer /xer/ | тар /tar/ |
| Nyumba | хав /xav/ | хал /χal/ | кӏул /kʼul/ | кьали /qʼali/ | хал /xal/ | xal /xal/ | кӏвал /kʼval/ |
| Mbwa | хӏвай /ħʷaj/ | хыних /χɨniχ/ | хвар /χʷar/ | хвай /xwaj/ | хю /xy/ | xveqʼ /χveqʼ/ | кицӏ /kitsʼ/ |
| Paka | кӏет /kʼet/ | гету /ɡetu/ | — /—/ | кац /kats/ | кет /ket/ | — /—/ | кац /kats/ |
| Kula | аӏкӏвыс /aʕkʷʼəs/ | ухьун /uħun/ | ухьун /uħun/ | ифи /ifi/ | ипӏуб /ipʼub/ | ulkura /ulˈkura/ | тӏуьн /tʼyn/ |
| Kunywa | ийыхьес /iijəħes/ | эджин /edʒin/ | эджи /edʒi/ | ахъан /aqʼan/ | ужуб /uʒub/ | hatsra /hatsˈra/ | хъун /qun/ |
| Moja | са /sa/ | са /sa/ | са /sa/ | са /sa/ | саб /sab/ | sa /sa/ | сад /sad/ |
| Mbili | къвад /qʼʷad/ | кьуьд /qʼyd/ | къуьд /qʼʷyd/ | кьуд /qʼud/ | кьюб /qʼyb/ | qʼʷad /qʼʷad/ | кьвед /qʷʼed/ |
| Habari | салам /salam/ | салам /salam/ | салам /salam/ | салам /salam/ | салам /salam/ | — /—/ | салам /salam/ |
| Asante | бахытыд /baxətəd/ | — /—/ | — /—/ | баркалла /baɾkalːa/ | чухсагъул /tʃuxsaʁul/ | — /—/ | чухсагъул /tʃuxsaʁul/ |
| Nzuri | йишда /jiʃda/ | йишды /jiʃdɨ/ | — /—/ | хъвай /qwaj/ | ужу /uʒu/ | yiğin /jiˈʁin/ | хъсан /qsan/ |
| Kekeo | гукки /ɡukːi/ | гиггу /ɡiɡːu/ | гугутӀ /ɡuɡutʼ/ | кекку /kːekːu/ | кукум /kːukːum/ | гугу /ɡuɡu/ | кукупӀ /kːukːupʼ/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.