Awajún chichám
Kiawajun
Jivaroan
Aguaruna (Awajún chichám, "usemi wa Awajún") ndiyo lugha kubwa zaidi ya Kijivaro, inayozungumzwa na watu ~50,000-55,000 wa Awajún katika eneo la ekotoni baina ya Amazoni ya Peru na Andes. Familia ya Kijivaro ni familia ndogo iliyojitenga ya Amerika Kusini yenye lugha 4-5 zinazohusiana kwa karibu (Shuar jiv, Achuar acu, Huambisa, Shiwiar, Awajún agr) ambazo nchi yao ya asili inavuka mpaka wa Peru-Ekuado katika bonde la Mto Marañón. Wasemaji wa Awajún wanahusiana kikabila na Shuar wa Ekuado lakini wanatofautiana kiisimu; uelewano baina yao ni wa kiasi. Awajún imehifadhi sifa za familia ya Kijivaro: irabu za pua, vialamisho vya kitovu, miundo ya kiainishi-nomino, na leksika kamili ya kiethnobaiolojia ya msitu wa mvua. Mauaji ya Bagua ya 2009 yalivuta usikivu wa kimataifa kwa haki za ardhi za Awajún.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiawajun
Maji
yumi
/jumi/
Moto
jii
/hiː/
Jua
etsá
/etsá/
Mwezi
nántu
/nántu/
Nyota
yaya
/jaja/
Mama
dukú
/dukú/
Baba
apá
/apá/
Mimi
wi
/wi/
Wewe
amé
/ame/
Jina
daaji
/daːhi/
Jicho
jíi
/híː/
Mkono
uwéj
/uwéh/
Moyo
anéntai
/anɛ́ntaj/
Upendo
amaja
/amaha/
Mti
númi
/númi/
Nyumba
jegámu
/heɡámu/
Mbwa
yawá
/jawá/
Paka
micha
/mitʃa/
Kula
yuwámu
/juwámu/
Kunywa
úmag
/úmaɡ/
Moja
makichik
/makitʃik/
Mbili
jimag
/himaɡ/
Habari
pujámek
/puhámɛk/
Asante
see
/sɛː/
Nzuri
ímia
/ímia/
Kekeo
ikáncham
/iˈkantʃam/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Jivaroan zinazohusiana
| Maana | Kiawajun | Kiachuar | Kishuar | Kijaqaru | Kiyaeyama | Kikoyraboro Senni | Kikoyra Chiini |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| Moto | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| Jua | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| Mwezi | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| Nyota | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| Mama | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| Baba | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| Mimi | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| Wewe | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| Jina | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| Jicho | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| Mkono | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| Moyo | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| Upendo | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| Mti | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| Nyumba | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| Mbwa | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| Paka | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| Kula | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| Kunywa | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| Moja | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| Mbili | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| Habari | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| Asante | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| Nzuri | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| Kekeo | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.