Aghem

Kiaghem

Familia ya Atlantiki-Kongo (Kibantu, Grassfields, Ring)

FamiliaFamilia ya Atlantiki-Kongo (Kibantu, Grassfields, Ring) Wasemaji~30K HatiKilatini (yenye alama za toni grave/circumflex + kibainishi ' kwa kizuizi cha koromeo) NchiKamerun (Mkoa wa Kaskazini-Magharibi — tarafa ya Wum na Menchum) Lugha rasmiHapana (Kiingereza/Kifaransa ni rasmi Cameroon; Kiaghem kinatambuliwa kama lugha ya kiasili) Uhai wa lughailiyo katika hatari ISO 639-3agq

Kiaghem (pia hujulikana kama wum) ni lugha ya Kibantu ya Grassfields ya tawi la Ring, inayozungumzwa katika eneo la Wum katika Mkoa wa Kaskazini-Magharibi wa Kameruni. Athari yake ya kiisimu ni kubwa kupita kiasi cha ukubwa wake: kazi pana za Larry Hyman kuhusu Kiaghem (hasa kitabu cha mwaka 1979 "Aghem Grammatical Structure") zilithibitisha kuwa lugha muhimu ya marejeo kwa toni, uwekaji wa lengo (focus), na mifumo ya ngeli za nomino katika isimu ya Kiafrika. Inajulikana kwa mfumo wa lengo wa ngazi mbili usio wa kawaida unaowekwa alama kwa kuweka kiima baada ya kitenzi dhidi ya kukiacha mahali pake pa asili (in situ), na mfumo wa toni wenye toni zinazoelea na downstep.

Inakozungumzwa

Maneno 31 ya msingi katika Kiaghem

Maji

mê'

/meʔ/

Moto

ìmáa'

/imáaʔ/

Jua

kû'

/kuʔ/

Mwezi

nâa'

/naːʔ/

Nyota

ntsə́

/ntsə́/

Mama

/mo/

Baba

/ta/

Mimi

à

/à/

Wewe

ò

/ò/

Jina

yə́ŋ

/jə́ŋ/

Jicho

dyiá

/djia/

Mkono

kwô'

/kwoʔ/

Moyo

mwâ

/mwa/

Upendo

nkòŋ

/ŋkoŋ/

Mti

kpa'

/kpaʔ/

Nyumba

ndô

/ndo/

Mbwa

mbî

/mbi/

Paka

/ɡo/

Kula

nîa

/nia/

Kunywa

nyâa

/ɲaː/

Moja

/mo/

Mbili

bɔ́ʔɔ́

/bɔ́ʔɔ́/

Habari

kâa'

/kaːʔ/

Asante

ŋyaa'

/ŋjaːʔ/

Nzuri

mwâ'

/mwaʔ/

Vyanzo

Ulinganishaji wa maneno

Imelinganishwa na lugha za Atlantic-Congo (Bantu, Grassfields, Ring) zinazohusiana

Maana KiaghemKimetaKiewondoKibuluKifangKikaondeKilingala
Maji mê' /meʔ/ /mə/ medzim /medzim/ medim /medim/ mendim /mendim/ mema /mema/ máí /mai/
Moto ìmáa' /imáaʔ/ mɔŋ /mɔŋ/ ndoa /ndoa/ ndoa /ndoa/ ndoa /ndoa/ mujilo /mudʒilo/ mɔ́tɔ /mɔtɔ/
Jua kû' /kuʔ/ nyam /ɲam/ dzōb /dʒoːb/ zobé /zobe/ zòp /zop/ juba /dʒuba/ mói /moi/
Mwezi nâa' /naːʔ/ nuŋ /nuŋ/ ngɔn /ŋɡɔn/ ngon /ŋɡon/ ngɔn /ŋɡɔn/ ñondo /ɲondo/ sánzá /sanza/
Nyota ntsə́ /ntsə́/ ntsə́ /ntsə́/ ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ ótéteŋ /ótéteŋ/ lutanda /lutanda/ monzoto /monzɔtɔ/
Mama /mo/ ma /ma/ nyia /ɲia/ nyia /ɲia/ nyia /ɲia/ bama /bama/ mamá /mama/
Baba /ta/ ta /ta/ tara /taɾa/ tata /tata/ tara /tara/ batata /batata/ tatá /tata/
Mimi à /à/ mə̀ /mə̀/ ma /má/ ma /má/ me /me/ amiwa /amiwa/ ngai /ⁿɡai/
Ukurasa 1/4

Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.