Aghem
Kiaghem
Familia ya Atlantiki-Kongo (Kibantu, Grassfields, Ring)
Kiaghem (pia hujulikana kama wum) ni lugha ya Kibantu ya Grassfields ya tawi la Ring, inayozungumzwa katika eneo la Wum katika Mkoa wa Kaskazini-Magharibi wa Kameruni. Athari yake ya kiisimu ni kubwa kupita kiasi cha ukubwa wake: kazi pana za Larry Hyman kuhusu Kiaghem (hasa kitabu cha mwaka 1979 "Aghem Grammatical Structure") zilithibitisha kuwa lugha muhimu ya marejeo kwa toni, uwekaji wa lengo (focus), na mifumo ya ngeli za nomino katika isimu ya Kiafrika. Inajulikana kwa mfumo wa lengo wa ngazi mbili usio wa kawaida unaowekwa alama kwa kuweka kiima baada ya kitenzi dhidi ya kukiacha mahali pake pa asili (in situ), na mfumo wa toni wenye toni zinazoelea na downstep.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiaghem
Maji
mê'
/meʔ/
Moto
ìmáa'
/imáaʔ/
Jua
kû'
/kuʔ/
Mwezi
nâa'
/naːʔ/
Nyota
ntsə́
/ntsə́/
Mama
mò
/mo/
Baba
tâ
/ta/
Mimi
à
/à/
Wewe
ò
/ò/
Jina
yə́ŋ
/jə́ŋ/
Jicho
dyiá
/djia/
Mkono
kwô'
/kwoʔ/
Moyo
mwâ
/mwa/
Upendo
nkòŋ
/ŋkoŋ/
Mti
kpa'
/kpaʔ/
Nyumba
ndô
/ndo/
Mbwa
mbî
/mbi/
Paka
gò
/ɡo/
Kula
nîa
/nia/
Kunywa
nyâa
/ɲaː/
Moja
mò
/mo/
Mbili
bɔ́ʔɔ́
/bɔ́ʔɔ́/
Habari
kâa'
/kaːʔ/
Asante
ŋyaa'
/ŋjaːʔ/
Nzuri
mwâ'
/mwaʔ/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Atlantic-Congo (Bantu, Grassfields, Ring) zinazohusiana
| Maana | Kiaghem | Kimeta | Kiewondo | Kibulu | Kifang | Kikaonde | Kilingala |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | mê' /meʔ/ | mə /mə/ | medzim /medzim/ | medim /medim/ | mendim /mendim/ | mema /mema/ | máí /mai/ |
| Moto | ìmáa' /imáaʔ/ | mɔŋ /mɔŋ/ | ndoa /ndoa/ | ndoa /ndoa/ | ndoa /ndoa/ | mujilo /mudʒilo/ | mɔ́tɔ /mɔtɔ/ |
| Jua | kû' /kuʔ/ | nyam /ɲam/ | dzōb /dʒoːb/ | zobé /zobe/ | zòp /zop/ | juba /dʒuba/ | mói /moi/ |
| Mwezi | nâa' /naːʔ/ | nuŋ /nuŋ/ | ngɔn /ŋɡɔn/ | ngon /ŋɡon/ | ngɔn /ŋɡɔn/ | ñondo /ɲondo/ | sánzá /sanza/ |
| Nyota | ntsə́ /ntsə́/ | ntsə́ /ntsə́/ | ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ | ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ | ótéteŋ /ótéteŋ/ | lutanda /lutanda/ | monzoto /monzɔtɔ/ |
| Mama | mò /mo/ | ma /ma/ | nyia /ɲia/ | nyia /ɲia/ | nyia /ɲia/ | bama /bama/ | mamá /mama/ |
| Baba | tâ /ta/ | ta /ta/ | tara /taɾa/ | tata /tata/ | tara /tara/ | batata /batata/ | tatá /tata/ |
| Mimi | à /à/ | mə̀ /mə̀/ | ma /má/ | ma /má/ | me /me/ | amiwa /amiwa/ | ngai /ⁿɡai/ |
| Wewe | ò /ò/ | ò /ò/ | wa /wá/ | wô /wô/ | wè /wè/ | obewa /obewa/ | yo /jo/ |
| Jina | yə́ŋ /jə́ŋ/ | ə́ɲə́ /ə́ɲə́/ | jôé /ʒóé/ | jôé /ʒóé/ | djoè /dʒoɛ/ | jizhina /dʒiʒina/ | nkombo /ⁿkombo/ |
| Jicho | dyiá /djia/ | dzi /dzi/ | dzìs /dʒis/ | zis /zis/ | dis /dis/ | jiso /dʒiso/ | líso /liso/ |
| Mkono | kwô' /kwoʔ/ | boa /boa/ | woó /woʔo/ | wo /wo/ | wɔ /wɔ/ | kuboko /kuboko/ | lobɔ́kɔ /lobɔkɔ/ |
| Moyo | mwâ /mwa/ | mu /mu/ | nlem /nlem/ | nlem /nlem/ | nle /nle/ | muchima /mutʃima/ | motéma /motema/ |
| Upendo | nkòŋ /ŋkoŋ/ | kɔŋ /kɔŋ/ | nye'e /ɲeʔe/ | nye'a /ɲeʔa/ | ndzem /ndzem/ | butemwe /butemwe/ | bolíngo /boliŋɡo/ |
| Mti | kpa' /kpaʔ/ | ti /ti/ | elé /ele/ | élé /ele/ | eli /eli/ | kichi /kitʃi/ | nzété /nzete/ |
| Nyumba | ndô /ndo/ | nda /nda/ | nda /nda/ | nda /nda/ | nda /nda/ | nzubo /nzubo/ | ndáko /ndako/ |
| Mbwa | mbî /mbi/ | mbu /mbu/ | mvu /mvu/ | mvu /mvu/ | mvu /mvu/ | mbwa /mbwa/ | mbwá /mbwa/ |
| Paka | gò /ɡo/ | guŋ /ɡuŋ/ | esìŋga /esiŋɡa/ | esinga /esiŋɡa/ | esin /esin/ | kapuso /kapuso/ | nyáu /ɲau/ |
| Kula | nîa /nia/ | mé /me/ | di /di/ | dzia /dʒia/ | di /di/ | kuja /kudʒa/ | kolía /kolia/ |
| Kunywa | nyâa /ɲaː/ | nyo /ɲo/ | nyu /ɲu/ | nyu /ɲu/ | nyu /ɲu/ | kutoma /kutoma/ | komɛ́la /komɛla/ |
| Moja | mò /mo/ | mɔ /mɔ/ | fok /fok/ | fok /fok/ | bok /bok/ | umo /umo/ | mɔ̌kɔ́ /mɔkɔ/ |
| Mbili | bɔ́ʔɔ́ /bɔ́ʔɔ́/ | bɛ́ /bɛ́/ | bɛ̌ /bɛ̌/ | bɛ̌ /bɛ̌/ | bɛ̀ /bɛ̀/ | bibili /bibili/ | mibale /mibale/ |
| Habari | kâa' /kaːʔ/ | mɔlɔŋ /mɔlɔŋ/ | mbɔlɔ /mbɔlɔ/ | mbolo /mbolo/ | mbolo /mbolo/ | mwapoñai /mwapoɲai/ | mbóte /mbote/ |
| Asante | ŋyaa' /ŋjaːʔ/ | nfɔn /nfɔn/ | akiba /akiba/ | akiba /akiba/ | akiba /akiba/ | nasakwilila /nasakwilila/ | matɔ́ndɔ /matɔndɔ/ |
| Nzuri | mwâ' /mwaʔ/ | mwa /mwa/ | mbaŋ /mbaŋ/ | mbamba /mbamba/ | mbeng /mbeŋ/ | kyawama /kjawama/ | malámu /malamu/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.