Sawndip ni nini?
Sawndip (kutoka Kizhuang saw 'herufi' + ndip 'mbichi, isiyoiva' — yaani 'herufi mbichi', kinyume na sawgun, 'herufi za Wahan'; kwa Kichina 古壯字 'herufi za kale za Zhuang' au Fangkuai Zhuangzi 方塊壯字 'herufi za mraba za Zhuang') ni mfumo wa maandishi wa kimapokeo wa watu wa Zhuang — kikundi kikubwa zaidi cha walio wachache nchini China, wenye zaidi ya watu milioni 18 — kwa kuandika lugha yao ya Tai-Kadai. Maandishi haya yanaanzia angalau Nasaba ya Tang (618–907 BK) na kwa kawaida hukadiriwa kuwa yametumika kwa zaidi ya miaka elfu moja, ingawa hati zilizosalia ni changa zaidi — nyingi zao ni nakala za enzi ya Nasaba ya Qing za kazi zilizotungwa wakati wa Nasaba ya Ming au kabla yake.
Mikakati mitatu ya kukopa Herufi za Han
- Kukopa kifonolojia (jiǎjiè) — herufi ya Han hutumika kwa sauti yake tu, kupuuza maana, kama man'yōgana ya Kijapani.
- Kukopa kisemantiki — herufi ya Han yenye maana inayolingana na neno la Zhuang hukopwa, hata kama matamshi ni tofauti kabisa.
- Ubunifu wa ndani (xíngshēng) — kuchanganya kiini cha kisemantiki na kipande cha kifonolojia kuunda herufi mpya ambazo hazisomeki kwa wajuzi wa Kichina cha kawaida.
Ulinganifu na 萬葉仮名
Ulinganifu na man’yōgana ya Kijapani unavutia lakini una mipaka. Mifumo yote miwili hutumia herufi za Kihan kwa njia ya kifonetiki kuandika lugha isiyo ya Kisiniti. Lakini Sawndip ilikwenda mbali zaidi: man’yōgana hatimaye ilijitoa hadi kuwa silabari za kana, huku Sawndip ikitoacha kamwe umbo kamili la herufi. Kila alama ya Sawndip huhifadhi uzito wa kuonekana wa herufi ya Kihan, hivyo ukurasa wa Sawndip kwa mtazamo wa haraka huonekana kama ukurasa wa Kichina, na hata hivyo hausomeki kabisa kwa yule anayejua Kimandarin pekee.
Matumizi ya kiibada na ya kila siku
Sawndip haikuwahi kusanifishwa na mamlaka yoyote ya kifalme. Badala yake ilikua kiasili mikononi mwa makuhani wa vijiji vya Wazhuang (mo 摩), waliotumia kuandika maombi ya kiibada, nyimbo za utenzi kama Buluotuo (布洛陀), na kalenda. Vijiji tofauti mara nyingi vilitumia herufi tofauti kwa neno lilelile. Tofauti hii ya kienyeji mno inamaanisha kwamba “neno” moja la Kizhuang linaweza kuwa na matoleo kadhaa ya kimchoro katika miswada mbalimbali.
Mwaka 1957 na Alfabeti ya Kilatini
Mwaka 1957, Jamhuri ya Watu wa China ilianzisha maandishi ya kialfabeti kwa lugha ya Kizhuang sanifu iliyokuwa imeundwa upya. Alfabeti ya kwanza ilichanganya herufi za Kilatini na nyingine zilizotokana na Kisirili na alfabeti ya kifonetiki ya kimataifa; marekebisho ya mwaka 1982 yaliziondoa na kuweka herufi za Kilatini za kawaida, hivyo toni sasa huandikwa kwa herufi ya mwisho — z, j, x, q, h. Haya ndiyo maandishi rasmi ya Kizhuang sanifu, Sawcuengh 壮文 — ilhali Vahcuengh ni jina la lugha yenyewe katika Kizhuang, si jina la maandishi. Ingawa Sawcuengh ni kiwango rasmi leo, Sawndip bado inaendelea katika mila za vijiji na inavutia nia inayokua ya uhifadhi.