Matabaka matatu ya msamiati
Msamiati wa Kijapani mara nyingi huelezwa kwa matabaka matatu ya kihistoria. 和語 (wago, “maneno ya lugha ya Kijapani”) ni kiini asilia cha kabla ya historia — maneno yaliyokuwepo kabla ya maandishi, kabla ya ushawishi wa Kichina, kabla ya historia. 漢語 (kango, “maneno ya lugha ya Han”) ni mikopo iliyofika pamoja na Ubuddha, Ukonfusiasi na ujuzi wa kusoma kutoka China, tangu karibu karne ya 5. 外来語 (gairaigo, “maneno kutoka nje”) ni tabaka la mikopo la baadaye, hasa kutoka Kireno, Kiholanzi, Kiingereza na Kifaransa, tangu mgusano wa Ulaya wa 1543, meli ya Kireno ilipofika Japani kwa mara ya kwanza.
Mgawanyo kwa nyanja
Kila tabaka hutawala nyanja tofauti. Uchunguzi wa Taasisi ya Kitaifa ya Lugha ya Kijapani hupata kwamba katika usemi wa mdomo wago huzidi 70% ya maneno yanayotumika — maneno ya kale ya familia, mwili, hali ya hewa, hisia — huku katika nathari ya magazeti ni kango zinazopita 70%, kwa sababu Japani ilifanya mapinduzi ya viwanda hasa kwa kubuni miambatano ya kango badala ya kukopa asili za Kimagharibi. Maneno kama 電話 (denwa, simu), 経済 (keizai, uchumi) na 哲学 (tetsugaku, falsafa) yalibuniwa Japani ya enzi ya Meiji kisha yakasafirishwa tena hadi China na Korea — mfano wa msamiati wa kiufundi uliohama baadaye kutoka Japani kwenda lugha jirani.
Tofauti ya matabaka matatu inaonekana katika maneno ya “mzuri”:
- 美しい (utsukushii) — wago; la kale, la joto, la binafsi, limetumika katika ushairi tangu Man’yōshū
- 美麗 (birei) — kango; rasmi, la kiobjektivu, la kifasihi, hutumika katika nathari na uhakiki
- ビューティフル (byūtifuru) — gairaigo; la kijana, la mtindo, mara nyingi la kejeli au la mchezo
Chaguo hizo tatu hutofautiana kwa msajili na kwa mahusiano ya maana. Kiingereza nacho kina utatu wake wenye matabaka, urithi wa Kijerumanik, Kifaransa na Kilatini — kingly, royal, regal; ask, question, interrogate. Katika Kijapani, chaguo kati ya kanji, hiragana na katakana mara nyingi hufanya tabaka lionekane.
Maandishi na matabaka ya msamiati
Maandishi ya Kijapani mara nyingi husimba tabaka la neno kwa njia ya kuonekana. Hiragana na kanji zenye usomaji wa kun huashiria wago. Kanji zenye usomaji wa on huashiria kango. Katakana huashiria gairaigo (na majina ya kisayansi). Desturi hizi zinaweza kumpa msomaji dalili ya historia ya neno hata kabla hajajua maana yake. Sentensi kama 私はコーヒーを飲む (“ninakunywa kahawa”) ina matabaka yote matatu: 私 (wago), コーヒー (gairaigo kutoka Kiholanzi koffie), 飲む (wago).
Matabaka yanapogongana
Mfumo wa matabaka matatu huvunjika pembezoni. Maneno mengi ni mchanganyiko: 頭痛持ち (zutsū-mochi, “mtu anayepata maumivu ya kichwa mara kwa mara”) huunganisha kango 頭痛 na wago 持ち. チョコレート工場 huchanganya gairaigo (チョコレート, kutoka Kiingereza/Kiholanzi/Kireno) na kango (工場 kōjō, kiwanda). Baadhi ya maneno yamekopwa muda mrefu hivi kwamba yanahisi ya asili — tabako (tumbaku, kutoka Kireno tabaco, lililoingia karibu mwaka 1600) linahisi la Kijapani kama sakura.
Maumbo mchanganyiko yana jina lake: 混種語 (konshugo), michanganyiko ya kukusudia. テレビ局 (terebi-kyoku, kituo cha televisheni) huyeyusha gairaigo ya Kiingereza テレビ pamoja na kango 局. Michanganyiko kama hii ni ya kawaida katika Kijapani cha kisasa na inaonyesha kwamba mgawanyo wa njia tatu unapenyeka.
Mfumo wa matabaka matatu ni urahisishaji wa kiuchambuzi, lakini unanasa tofauti zinazojirudia za asili, msajili na tahajia. Kuchagua 美しい badala ya ビューティフル kunaweza hivyo kubeba maana pamoja na msajili wa kimsamiati.