Mkutano wa Familia ya Lugha Kupitia Milenia
Familia ya lugha za Sino-Tibet — inayojumuisha Kichina, Kitibeti, Kiburma na mamia ya lugha ndogo — ni moja ya kubwa zaidi duniani kwa idadi ya wasemaji. Hata hivyo, ikilinganishwa na Indo-Ulaya, bado haieleweki vizuri katika ngazi ya proto-lugha: mila ndefu ya maandishi ya Kichina inawashawishi watafiti kutegemea herufi badala ya sauti, na uainishaji wa ndani wa familia bado unajadiliwa.
Ushahidi mkubwa zaidi unaounganisha Kichina na lugha zake za ukoo ni maneno yanayofanana (cognates): maneno yaliyorithiwa kwa uhuru kutoka kwa neno la babu moja, na mabadiliko ya sauti yanayofuata sheria zinazotabirika.
Nambari Tano: *ŋā katika Matawi Matatu
Mzizi wa Proto-Sino-Tibet (PST) wa 'tano' umejengwa upya kama *ŋā:
- Kichina: Kichina cha kale *ŋˤaʔ → Kichina cha Kati *ŋuoX → Mandarin wǔ 五. *ŋ- ilipotea tu: konsonanti ya mwanzo 疑 iliungana na mwanzo sifuri wa Mandarin, na w katika wǔ ni njia tu ya pinyin ya kuandika silabi inayoanza na u. Upotevu huohuo unatoa 銀 yín na 我 wǒ, irabu iwe ya mviringo au la.
- Kitibeti: lnga (ལྔ). l- ni kiambishi; msingi ŋa unalingana moja kwa moja na PST.
- Kiburma: ngā (ငါး). ŋ- imehifadhiwa bila kiambishi; irabu inaakisi *ā moja kwa moja.
Nambari Nne: *li(j) katika Matawi Matatu
Mzizi wa 'nne' *li(j) unaonyesha mwelekeo sawa wa kushangaza:
- Kichina: Kichina cha kale *s.li[j]-s → Kichina cha Kati *sijH → Mandarin sì 四. *s- ilibadilisha *l- kupitia mwingiliano wa viambishi.
- Kitibeti: bzhi (བཞི།). b- ni kiambishi; zh- ya mzizi ni matokeo ya Kitibeti chenyewe kugeuza konsonanti ya kando *l- ya PST kuwa sauti ya kaakaa mbele ya irabu ya mbele katika *li(j).
- Kiburma: le (လေး). l- inahifadhi moja kwa moja *l- ya PST.
Jozi Mbili Zaidi za Maneno Yanayofanana
Jicho (目): PST *myak → Kichina cha kale *C.m(r)[u]k → Mandarin mù; Kitibeti mig (མིག); Kiburma myak. Konsonanti ya msingi *m- ina uthabiti mkubwa.
Jina (名): PST *r-miŋ → Kichina cha kale *meŋ → Mandarin míng 名; Kitibeti ming (མིང་); Kiburma a-maññ (အမည်, hutamkwa /ʔəmjì/). Mwisho wa nazali unashirikiwa katika matawi yote matatu — Kiburma kina -ññ ya kaakaa pale ambapo Kichina na Kitibeti vina -ŋ, ulinganifu wa kawaida.
Tahadhari ya Kimbinu ya Msingi
Kutambua maneno yanayofanana katika Sino-Tibet ni ngumu zaidi kuliko katika Indo-Ulaya kwa sababu tatu: muundo wa silabi moja wa Kichina na maandishi ya logograms huficha mofolojia ya kale; Kichina na Kitibeti vilikuwa majirani kwa milenia na kubadilishana maneno ya kukopa kwa uhuru; na mti wa ndani wa familia unajadiliwa. Pamoja na hayo, nambari ni maneno yanayofanana ya kuaminika zaidi — maneno ya kuhesabu yanakopwa mara chache — na «五» ni uzi imara zaidi unaoshona familia hii kwa miaka 5,000.