Awajún chichám
Aguaruna
Jivaroan
L'aguaruna (Awajún chichám, «parlata awajún») è la maggiore lingua jivaroana, parlata da ~50.000-55.000 awajún nella regione di ecotono tra l'Amazzonia peruviana e le Ande. La famiglia jivaroana è una piccola famiglia sudamericana isolata di 4-5 lingue strettamente imparentate (shuar jiv, achuar acu, huambisa, shiwiar, awajún agr) il cui territorio d'origine si estende a cavallo del confine tra Perù ed Ecuador nel bacino del fiume Marañón. I parlanti awajún sono etnicamente imparentati con gli shuar ecuadoriani ma da essi linguisticamente distinti; l'intelligibilità reciproca è parziale. L'awajún ha conservato i tratti della famiglia jivaroana: vocali nasali, marcatori di focus, costruzioni classificatore-nome e un lessico etnobiologico esaustivo per la foresta pluviale. Il massacro di Bagua del 2009 ha richiamato l'attenzione internazionale sui diritti territoriali awajún.
Dove si parla
31 parole essenziali in Aguaruna
Acqua
yumi
/jumi/
Fuoco
jii
/hiː/
Sole
etsá
/etsá/
Luna
nántu
/nántu/
Stella
yaya
/jaja/
Madre
dukú
/dukú/
Padre
apá
/apá/
Io
wi
/wi/
Tu
amé
/ame/
Nome
daaji
/daːhi/
Occhio
jíi
/híː/
Mano
uwéj
/uwéh/
Cuore
anéntai
/anɛ́ntaj/
Amore
amaja
/amaha/
Albero
númi
/númi/
Casa
jegámu
/heɡámu/
Cane
yawá
/jawá/
Gatto
micha
/mitʃa/
Mangiare
yuwámu
/juwámu/
Bere
úmag
/úmaɡ/
Uno
makichik
/makitʃik/
Due
jimag
/himaɡ/
Ciao
pujámek
/puhámɛk/
Grazie
see
/sɛː/
Buono
ímia
/ímia/
Cuculo
ikáncham
/iˈkantʃam/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Jivaroan correlate
| Significato | Aguaruna | Achuar | Shuar | Jaqaru | Yaeyama | Koyraboro Senni | Koyra chiini |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| Fuoco | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| Sole | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| Luna | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| Stella | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| Madre | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| Padre | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| Io | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| Tu | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| Nome | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| Occhio | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| Mano | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| Cuore | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| Amore | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| Albero | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| Casa | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| Cane | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| Gatto | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| Mangiare | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| Bere | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| Uno | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| Due | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| Ciao | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| Grazie | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| Buono | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| Cuculo | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.