Jaqaru aru
Jaqaru
aymara
Il jaqaru (Jaqi aru, «lingua della gente») è una delle due lingue viventi della famiglia aymara (l'altra è l'aymara, ay), con cui condivide circa il 30% del lessico e molti tratti grammaticali (occlusive eiettive, agglutinazione ricca di suffissi, marcatura dell'evidenzialità). È parlato quasi esclusivamente nel piccolo distretto montano di Tupe, nella provincia di Yauyos della regione di Lima, in Perù, con un minuscolo residuo nella vicina Cachuy. Gravemente minacciato: la maggior parte dei parlanti più giovani è passata allo spagnolo; l'UNESCO lo classifica come decisamente in pericolo. La separazione tra jaqaru e aymara è stimata a circa 1.500-2.000 anni di profondità, rendendoli grosso modo diversi quanto le lingue romanze.
Dove si parla
31 parole essenziali in Jaqaru
Acqua
uma
/uma/
Fuoco
nina
/nina/
Sole
inti
/inti/
Luna
phaxshi
/pʰaχʃi/
Stella
wara
/waɾa/
Madre
mama
/mama/
Padre
awki
/awki/
Io
naya
/naja/
Tu
juma
/huma/
Nome
suti
/suti/
Occhio
nayra
/najɾa/
Mano
ampara
/ampaɾa/
Cuore
chuyma
/tʃujma/
Amore
munasiña
/munasiɲa/
Albero
qhura
/qʰuɾa/
Casa
uta
/uta/
Cane
anu
/anu/
Gatto
phishi
/pʰiʃi/
Mangiare
mankaña
/mankaɲa/
Bere
umaña
/umaɲa/
Uno
maya
/maja/
Due
paya
/paja/
Ciao
kamishti
/kamiʃti/
Grazie
yuspaa
/juspaː/
Buono
shuma
/ʃuma/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Aymaran correlate
| Significato | Jaqaru | Aymara | Quechua classico | Quechua | Quechua del Cusco | Misak | Quechua di Ayacucho |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | uma /uma/ | uma /uma/ | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | unø /unø/ | yaku /jaku/ |
| Fuoco | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nipi /nipi/ | nina /nina/ |
| Sole | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | shi /ʃi/ | inti /inti/ |
| Luna | phaxshi /pʰaχʃi/ | phaxsi /pʰaχsi/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | atru /atɾu/ | killa /kiʎa/ |
| Stella | wara /waɾa/ | warawara /waɾawaɾa/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqojʎʊr/ | quyllur /ˈqojʎur/ | kualøm /kwalʌm/ | quyllur /ˈqojʎur/ |
| Madre | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Padre | awki /awki/ | tata /tata/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | tayta /tajta/ |
| Io | naya /naja/ | naya /naja/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲʊqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | na /na/ | ñuqa /ˈɲoqa/ |
| Tu | juma /huma/ | juma /huma/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | ñui /ɲui/ | qam /qam/ |
| Nome | suti /suti/ | suti /suti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | wetø /wetʌ/ | suti /ˈsuti/ |
| Occhio | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | kab /kab/ | ñawi /ɲawi/ |
| Mano | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | mar /maɾ/ | maki /maki/ |
| Cuore | chuyma /tʃujma/ | chuyma /tʃujma/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | mun /mun/ | sunqu /suŋqu/ |
| Amore | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | kausrap /kawsɾap/ | kuyay /kujaj/ |
| Albero | qhura /qʰuɾa/ | quqa /quqa/ | sach'a /satʃʼa/ | sacha /satʃa/ | sachʼa /satʃʼa/ | yu /ju/ | sacha /satʃa/ |
| Casa | uta /uta/ | uta /uta/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | ya /ja/ | wasi /wasi/ |
| Cane | anu /anu/ | anu /anu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | kuchi /kutʃi/ | allqu /aʎqu/ |
| Gatto | phishi /pʰiʃi/ | phisi /pʰisi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | mishi /miʃi/ | michi /mitʃi/ |
| Mangiare | mankaña /mankaɲa/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mɵ /mɵ/ | mikuy /mikuj/ |
| Bere | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | ushi /uʃi/ | upyay /upjaj/ |
| Uno | maya /maja/ | maya /maja/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | kan /kan/ | huk /huk/ |
| Due | paya /paja/ | paya /paja/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | pa /pa/ | iskay /ˈiskaj/ |
| Ciao | kamishti /kamiʃti/ | kamisaki /kamisaki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | ma'rik /maʔɾik/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ |
| Grazie | yuspaa /juspaː/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | añay /aɲaj/ | sulpayki /sulpajki/ | añay /aɲaj/ | payn /pajn/ | añay /aɲaj/ |
| Buono | shuma /ʃuma/ | suma /suma/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | kausrik /kawsɾik/ | allin /aʎin/ |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.