Awajún chichám
Aguaruna
Jivaroan
L'aguaruna (Awajún chichám, « parler awajún ») est la plus grande langue jivaroane, parlée par ~50 000-55 000 Awajún dans la région d'écotone Amazonie péruvienne — Andes. La famille jivaroane est une petite famille sud-américaine isolée de 4-5 langues étroitement apparentées (shuar jiv, achuar acu, huambisa, shiwiar, awajún agr) dont le territoire d'origine chevauche la frontière Pérou-Équateur dans le bassin du fleuve Marañón. Les locuteurs awajún sont ethniquement apparentés aux Shuar équatoriens mais en sont linguistiquement distincts ; l'intercompréhension est partielle. L'awajún a conservé les traits de la famille jivaroane : voyelles nasales, marqueurs de focus, constructions classificateur-nom et un lexique ethnobiologique exhaustif pour la forêt tropicale. Le massacre de Bagua en 2009 a attiré l'attention internationale sur les droits fonciers awajún.
Où elle est parlée
31 mots essentiels en Aguaruna
Eau
yumi
/jumi/
Feu
jii
/hiː/
Soleil
etsá
/etsá/
Lune
nántu
/nántu/
Étoile
yaya
/jaja/
Mère
dukú
/dukú/
Père
apá
/apá/
Je
wi
/wi/
Tu
amé
/ame/
Nom
daaji
/daːhi/
Œil
jíi
/híː/
Main
uwéj
/uwéh/
Cœur
anéntai
/anɛ́ntaj/
Amour
amaja
/amaha/
Arbre
númi
/númi/
Maison
jegámu
/heɡámu/
Chien
yawá
/jawá/
Chat
micha
/mitʃa/
Manger
yuwámu
/juwámu/
Boire
úmag
/úmaɡ/
Un
makichik
/makitʃik/
Deux
jimag
/himaɡ/
Bonjour
pujámek
/puhámɛk/
Merci
see
/sɛː/
Bon
ímia
/ímia/
Coucou
ikáncham
/iˈkantʃam/
Sources
Mots comparés
Comparé aux langues Jivaroan apparentées
| Sens | Aguaruna | Achuar | Shuar | Jaqaru | Yaeyama | Koyraboro senni | Koyra chiini |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| Feu | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| Soleil | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| Lune | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| Étoile | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| Mère | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| Père | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| Je | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| Tu | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| Nom | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| Œil | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| Main | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| Cœur | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| Amour | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| Arbre | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| Maison | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| Chien | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| Chat | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| Manger | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| Boire | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| Un | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| Deux | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| Bonjour | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| Merci | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| Bon | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| Coucou | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.