Runasimi
Quechua
Quechua
El quechua (código de macrolengua ISO 639-3: que) es una familia o continuo de lenguas emparentadas habladas por los Andes, desde el sur de Colombia y Ecuador, pasando por Perú y Bolivia, hasta el norte de Argentina y Chile. Formas regionales como el kichwa ecuatoriano, las variedades del centro peruano y el quechua sureño pueden diferir hasta limitar la comprensión mutua; por ello no es una lengua uniforme y el nombre «Runa Simi» no se usa en todas partes. Las variedades quechuas se expandieron antes y durante el Imperio inca y luego sirvieron como lenguas generales coloniales, pero su historia es más compleja que la descendencia de un único estándar cuzqueño. Generalmente aglutinantes y sufijantes, favorecen el orden sujeto–objeto–verbo y suelen marcar evidencialidad o fuente de información, con sistemas distintos por rama. Las ortografías latinas y el reconocimiento varían: Perú lo reconoce donde predomina, Bolivia como lengua indígena oficial y Ecuador al kichwa para relaciones interculturales.
Dónde se habla
31 palabras esenciales en Quechua
Agua
yaku
/jaku/
Fuego
nina
/nina/
Sol
inti
/inti/
Luna
killa
/kiʎa/
Estrella
quyllur
/ˈqojʎʊr/
Madre
mama
/mama/
Padre
tayta
/tajta/
Yo
ñuqa
/ˈɲʊqa/
Tú
qam
/qam/
Nombre
suti
/ˈsuti/
Ojo
ñawi
/ɲawi/
Mano
maki
/maki/
Corazón
sunqu
/suŋqu/
Amor
munay
/munaj/
Árbol
sacha
/satʃa/
Casa
wasi
/wasi/
Perro
allqu
/aʎqu/
Gato
misi
/misi/
Comer
mikhuy
/mikʰuj/
Beber
upyay
/upjaj/
Uno
huk
/huk/
Dos
iskay
/ˈiskaj/
Hola
allillanchu
/aʎiʎantʃu/
Gracias
sulpayki
/sulpajki/
Bueno
allin
/aʎin/
Cuco
chikwan
/ˈtʃikwan/
Fuentes
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Quechuan relacionadas
| Significado | Quechua | Quechua ayacuchano | Quechua clásico | Quechua cuzqueño | Aimara | Jaqaru | Papiamento |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | uma /uma/ | uma /uma/ | awa /awa/ |
| Fuego | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | kandela /kandela/ |
| Sol | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | solo /solo/ |
| Luna | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | phaxsi /pʰaχsi/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | luna /luna/ |
| Estrella | quyllur /ˈqojʎʊr/ | quyllur /ˈqojʎur/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqojʎur/ | warawara /waɾawaɾa/ | wara /waɾa/ | strea /ˈstre.a/ |
| Madre | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Padre | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | awki /awki/ | tata /tata/ |
| Yo | ñuqa /ˈɲʊqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | naya /naja/ | naya /naja/ | mi /mi/ |
| Tú | qam /qam/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | juma /huma/ | juma /huma/ | bo /bo/ |
| Nombre | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /suti/ | nòmber /ˈnɔmbər/ |
| Ojo | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | wowo /wowo/ |
| Mano | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | man /man/ |
| Corazón | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | chuyma /tʃujma/ | chuyma /tʃujma/ | kurason /kurason/ |
| Amor | munay /munaj/ | kuyay /kujaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | amor /amor/ |
| Árbol | sacha /satʃa/ | sacha /satʃa/ | sach'a /satʃʼa/ | sachʼa /satʃʼa/ | quqa /quqa/ | qhura /qʰuɾa/ | palu /palu/ |
| Casa | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | uta /uta/ | uta /uta/ | kas /kas/ |
| Perro | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | anu /anu/ | anu /anu/ | kacho /katʃo/ |
| Gato | misi /misi/ | michi /mitʃi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | phisi /pʰisi/ | phishi /pʰiʃi/ | pushi /puʃi/ |
| Comer | mikhuy /mikʰuj/ | mikuy /mikuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mankaña /mankaɲa/ | kome /kome/ |
| Beber | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | bebe /bebe/ |
| Uno | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | maya /maja/ | maya /maja/ | un /un/ |
| Dos | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | paya /paja/ | paya /paja/ | dos /dos/ |
| Hola | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | kamisaki /kamisaki/ | kamishti /kamiʃti/ | bon dia /bon dia/ |
| Gracias | sulpayki /sulpajki/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | yuspaa /juspaː/ | danki /daŋki/ |
| Bueno | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | suma /suma/ | shuma /ʃuma/ | bon /bon/ |
| Cuco | chikwan /ˈtʃikwan/ | — | — | — | — | — | — |
Orden de palabras comparado
Comparar con las principales lenguas del mundo
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.