Wichí Lhamtés
الويتشي
عائلة ماتاكو-ماتاغوايان
الويتشي (المعروفة سابقاً باسم ماتاكو؛ والاسم الذاتي Wichí Lhamtés "كلام الويتشي") هي اللغة الرئيسية في عائلة ماتاكو-ماتاغوايان، ويتحدث بها نحو 50٬000 إلى 60٬000 من شعب الويتشي عبر منطقة غران تشاكو في الأرجنتين وبوليفيا وباراغواي. عائلة ماتاكو-ماتاغوايان صغيرة ومعزولة ضمن اللسانيات في أمريكا الجنوبية، والويتشي أكبر أعضائها إلى جانب النيفاكلي والماكا والتشوروتي. لغوياً، تتسم الويتشي بسمات نموذجية لعائلة ماتاكو-ماتاغوايان: محاذاة فاعلية-مفعولية (اسمية-نصبية)، وجُسيمات اسمية شبيهة بالمصنِّفات، وترتيب مكوّنات من نوع فاعل-فعل-مفعول (SVO) مع نزعات إلى وضع الفعل في النهاية. وقد كان مجتمع الويتشي نشطاً في الحركات الأرجنتينية لحقوق السكان الأصليين منذ تسعينيات القرن العشرين، مع تعليم ثنائي اللغة في مقاطعتي سالطا وفورموسا.
أين تُستخدم
31 كلمة أساسية في الويتشي
ماء
inot
/inot/
نار
itoj
/itox/
شمس
ifwala
/ifʷala/
قمر
hawu
/hawu/
نجم
katʼes
/katʼes/
أم
ko
/ko/
أب
lo
/lo/
أنا
olham
/olam/
أنت
am
/am/
اسم
lhey
/ɬej/
عين
titsej
/titsex/
يد
kuwej
/kuwex/
قلب
kahayl
/kahajl/
حب
lhayanej
/ʎajanex/
شجرة
halaj
/halax/
بيت
wek
/wek/
كلب
asinaj
/asinax/
قطة
mishi
/miʃi/
أكل
lechek
/letʃek/
شرب
yim
/jim/
واحد
ifwa
/ifʷa/
اثنان
nitewk
/nitewk/
مرحبا
hayej
/hajex/
شكرا
nehayij
/nehajix/
جيد
is
/is/
وقواق
hotsen'i
/hotsenˈʔi/
المصادر
مقارنة الكلمات
بالمقارنة مع لغات Mataco-Mataguayan ذات الصلة
| المعنى | الويتشي | الأتشوار | الشوار | لغة سورا | الإمبيرا الشمالية | كيتشوا أياكوتشو | الأتيكامكوية |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ماء | inot /inot/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | daŋa /daŋa/ | do /do/ | yaku /jaku/ | nipi /nipi/ |
| نار | itoj /itox/ | ji /hi/ | ji /hi/ | tin /tin/ | tu /tu/ | nina /nina/ | ickoteo /iʃkoteo/ |
| شمس | ifwala /ifʷala/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | dag /dag/ | hewa /hewa/ | inti /inti/ | pisim /pisim/ |
| قمر | hawu /hawu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | dian /dian/ | ahuru /ahuɾu/ | killa /kiʎa/ | tipikaw pisim /tipikaw pisim/ |
| نجم | katʼes /katʼes/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | tərɖaŋ /tərɖaŋ/ | chidua /tʃidua/ | quyllur /ˈqojʎur/ | atcakos /atʃakos/ |
| أم | ko /ko/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | ayo /ajo/ | papa /papa/ | mama /mama/ | okawi /okawi/ |
| أب | lo /lo/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | aba /aba/ | apa /apa/ | tayta /tajta/ | ohi /ohi/ |
| أنا | olham /olam/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ɲen /ɲɛn/ | mʉ /mɨ/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | nir /niɾ/ |
| أنت | am /am/ | ame /ame/ | ame /ame/ | am /am/ | bʉ /bɨ/ | qam /qam/ | kir /kiɾ/ |
| اسم | lhey /ɬej/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | ɲum /ɲum/ | trʉ̃ /tɾɨ̃/ | suti /ˈsuti/ | wirowin /wiɾowin/ |
| عين | titsej /titsex/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | siʔi /siʔi/ | tau /tau/ | ñawi /ɲawi/ | mickisikw /mitʃkisikʷ/ |
| يد | kuwej /kuwex/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | si /si/ | jua /xua/ | maki /maki/ | kicikon /kitʃikon/ |
| قلب | kahayl /kahajl/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | suʔun /suʔun/ | ƀakhuru /ɓakuɾu/ | sunqu /suŋqu/ | mite /mite/ |
| حب | lhayanej /ʎajanex/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | adi /adi/ | ãỹba /ãɨba/ | kuyay /kujaj/ | sakitewin /sakitewin/ |
| شجرة | halaj /halax/ | numi /numi/ | numi /numi/ | dar /dar/ | bakuru /bakuɾu/ | sacha /satʃa/ | mihtikw /mihtikw/ |
| بيت | wek /wek/ | jea /hea/ | jea /hea/ | suʔuŋ /suʔuŋ/ | te /te/ | wasi /wasi/ | miciwap /mitʃiwap/ |
| كلب | asinaj /asinax/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | sua /sua/ | usa /usa/ | allqu /aʎqu/ | atim /atim/ |
| قطة | mishi /miʃi/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | biri /biri/ | misu /misu/ | michi /mitʃi/ | minoc /minotʃ/ |
| أكل | lechek /letʃek/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | kay /kaj/ | ko /ko/ | mikuy /mikuj/ | mitikwa /mitikwa/ |
| شرب | yim /jim/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | pim /pim/ | dorrare /doraɾe/ | upyay /upjaj/ | minikwa /minikwa/ |
| واحد | ifwa /ifʷa/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | aboy /aboj/ | aba /aba/ | huk /huk/ | peikw /pejkʷ/ |
| اثنان | nitewk /nitewk/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | baguu /baɡu/ | umé /ume/ | iskay /ˈiskaj/ | niso /niso/ |
| مرحبا | hayej /hajex/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | limtam /limtam/ | sake bia /sake bia/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | kwei /kwej/ |
| شكرا | nehayij /nehajix/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | surai /surai/ | bia bara /bia baɾa/ | añay /aɲaj/ | mikwetc /mikwetʃ/ |
| جيد | is /is/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | mando /mando/ | bia /bia/ | allin /aʎin/ | miloci /milotʃi/ |
| وقواق | hotsen'i /hotsenˈʔi/ | — | — | — | b̶ijũẽ /ɓiˈhũẽ/ | — | — |
جزء من LangMap — مشروع لتصور اللغات. هذا ملخص ثابت قابل للفهرسة؛ توفر الخرائط التفاعلية صوت النطق والمرشحات وعرض الكرة الأرضية.