Lớp từ vay mượn hình thành từ thời Đường
Từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 10, các quan lại nhà Đường cai trị An Nam (miền Bắc Việt Nam ngày nay), người dân địa phương đã hấp thụ một lượng lớn từ vựng Hán. Nghiên cứu tập trung không chỉ vào việc vay mượn mà còn vào cách các đối lập ngữ âm thời đó được duy trì và biến đổi trong tiếng Việt. Các nhà ngôn ngữ học gọi tầng này là Hán-Việt.
Từ Hán-Việt chiếm khoảng 60% từ vựng tiếng Việt. Lớp từ này còn giữ nhiều đặc điểm âm vị lịch sử, trong đó có âm tắc cuối và các phạm trù thanh điệu.
Bí mật của âm nhập thanh
Tiếng Hán Trung Cổ (thế kỷ 7–10) có bốn loại thanh điệu, và quan trọng nhất, nhập thanh kết thúc bằng phụ âm tắc không bật hơi: -p, -t, -k. Tiếng Quan Thoại hiện đại đã mất tất cả. Tiếng Việt bảo tồn trung thực: học (-k), quốc (-k), thập (-p), bát (-t).
Tám điệu từ bốn thanh
Bốn thanh của tiếng Hán Trung Cổ tách đôi theo cách phát âm hữu thanh hay vô thanh của phụ âm đầu, tạo ra tám điệu (tứ thanh bát điệu) mà âm Hán-Việt đến nay vẫn xếp gọn vào. Nhưng chữ quốc ngữ chỉ ghi sáu thanh, vì hai điệu của nhập thanh đã nhập làm một với hai điệu của khứ thanh: bình cho ra ngang và huyền, thượng cho ra hỏi và ngã, khứ cho ra sắc và nặng — còn những âm tiết nhập thanh cũ, tận cùng bằng -p, -t, -c, -ch, cũng mang sắc và nặng. Nhờ vậy sáu dấu thanh của quốc ngữ khớp gọn với khung thanh điệu tái dựng của tiếng Hán Trung Cổ. Tiếng Quan Thoại nén chính khung ấy lại còn bốn thanh, mất đi lượng thông tin thanh điệu khổng lồ. Điều này biến Hán-Việt thành công cụ không thể thiếu để tái dựng tiếng Hán Trung Cổ.
Vì sao Bắc Kinh đánh mất cái Hà Nội giữ được
Khác biệt này thuộc về địa lý và lịch sử chính trị. Tiếng Quan Thoại chủ yếu bắt nguồn từ các phương ngữ phương bắc, vốn đã trải qua hàng thế kỷ tái cấu trúc nội bộ — rụng âm cuối tắc, hợp lưu thanh điệu — từ lâu trước khi chuẩn mực được san định. Việt Nam, tách khỏi Trung Quốc sau năm 938, tiếp tục dùng lớp từ vay mượn thời Đường mà không chịu những sức ép đã nhào nặn lại tiếng Hán phương bắc. Lớp Hán-Việt vì thế coi như đã hóa thạch.
Cho nên âm Hán-Việt là một trong những nguồn chứng cứ so sánh để phục nguyên tiếng Hán trung cổ. Cùng với tiếng Quảng Đông, tiếng Mân Nam và âm Hán-Hàn, nó giữ lại những đối lập mà riêng tiếng Quan Thoại không cho thấy.
文化 văn hóa (vi) — 文化 wénhuà (zh): cùng hai chữ ấy, và ở chỗ này hai bên lại nhất trí — v- tiếng Việt và w- Quan Thoại đều là phản ánh đều đặn của thanh mẫu 微 tiếng Hán trung cổ (Baxter mjun), còn *m- nguyên thủy thì lại còn trong tiếng Quảng Đông man4 và tiếng Mân Nam bûn.