Awajún chichám
Агуаруна
хіваройські
Агуаруна (Awajún chichám, «мовлення авахун») — найбільша хіваройська мова, якою розмовляють близько 50 000-55 000 авахун у зоні екотону між перуанською Амазонією та Андами. Хіваройська родина — невелика ізольована південноамериканська родина з 4-5 близькоспоріднених мов (шуар jiv, ачуар acu, уамбіса, шивіар, авахун agr), чия прабатьківщина простягається обабіч перуансько-еквадорського кордону в басейні річки Мараньйон. Носії авахун етнічно споріднені з еквадорськими шуар, але лінгвістично відмінні від них; взаємозрозумілість часткова. Авахун зберегла риси хіваройської родини: носові голосні, маркери фокуса, конструкції «класифікатор-іменник» та вичерпний етнобіологічний лексикон для тропічного лісу. Різанина в Багуа 2009 року привернула міжнародну увагу до земельних прав авахун.
Де нею розмовляють
31 основних слів мовою Агуаруна
Вода
yumi
/jumi/
Вогонь
jii
/hiː/
Сонце
etsá
/etsá/
Місяць
nántu
/nántu/
Зірка
yaya
/jaja/
Мати
dukú
/dukú/
Батько
apá
/apá/
Я
wi
/wi/
Ти
amé
/ame/
Ім'я
daaji
/daːhi/
Око
jíi
/híː/
Рука
uwéj
/uwéh/
Серце
anéntai
/anɛ́ntaj/
Любов
amaja
/amaha/
Дерево
númi
/númi/
Дім
jegámu
/heɡámu/
Собака
yawá
/jawá/
Кішка
micha
/mitʃa/
Їсти
yuwámu
/juwámu/
Пити
úmag
/úmaɡ/
Один
makichik
/makitʃik/
Два
jimag
/himaɡ/
Привіт
pujámek
/puhámɛk/
Дякую
see
/sɛː/
Добрий
ímia
/ímia/
Зозуля
ikáncham
/iˈkantʃam/
Джерела
Порівняння слів
Порівняння зі спорідненими мовами Jivaroan
| Значення | Агуаруна | Ачуар | Шуар | Хакару | Яеяма | Койраборо сенні | Койра-чіїні |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Вода | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| Вогонь | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| Сонце | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| Місяць | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| Зірка | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| Мати | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| Батько | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| Я | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| Ти | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| Ім'я | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| Око | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| Рука | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| Серце | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| Любов | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| Дерево | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| Дім | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| Собака | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| Кішка | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| Їсти | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| Пити | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| Один | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| Два | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| Привіт | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| Дякую | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| Добрий | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| Зозуля | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Частина LangMap — проєкту візуалізації мов. Це статичне, індексоване резюме; інтерактивні карти пропонують аудіо вимови, фільтри та вигляд глобуса.