Achuar Chicham
Ачуар
хіваройські
Ачуар (Achuar Chicham, «мовлення ачуарів»; також ачуар-шивіар) — хіваройська мова, поширена в екотоні Мараньйон–Пастаса на кордоні Перу та Еквадору. Ачуари — третя за чисельністю хіваройська група після агуаруна (agr) і шуарів (jiv); історично вони сезонно взаємодіяли з шуарами та шивіарами через торгівлю, шлюбні союзи та війни. Ачуарська мова привернула міжнародну увагу завдяки «ачуарському опору» проти вторгнення нафтових компаній у 2000–2010-х роках, при цьому Федерація ачуарів (FINAE/NAE) очолювала боротьбу за територіальний суверенітет. У лінгвістичному відношенні ачуарська поділяє з агуаруна та шуарською риси хіваройської сім'ї: носові голосні, показники фокуса та вичерпний етнобіологічний словник амазонської екосистеми.
Де нею розмовляють
31 основних слів мовою Ачуар
Вода
yumi
/jumi/
Вогонь
ji
/hi/
Сонце
etsa
/etsa/
Місяць
nantu
/nantu/
Зірка
yaa
/jaː/
Мати
nukur
/nukuɾ/
Батько
apar
/apaɾ/
Я
wi
/wi/
Ти
ame
/ame/
Ім'я
naari
/naːɾi/
Око
jii
/hiː/
Рука
uwej
/uweh/
Серце
enentai
/enentai/
Любов
anentin
/anentin/
Дерево
numi
/numi/
Дім
jea
/hea/
Собака
yawa
/jawa/
Кішка
micha
/mitʃa/
Їсти
yuata
/juata/
Пити
umarta
/umaɾta/
Один
kichik
/kitʃik/
Два
jimiar
/himiaɾ/
Привіт
pujamek
/puhamek/
Дякую
mai-tikut
/majtikut/
Добрий
penker
/peŋkeɾ/
Джерела
Порівняння слів
Порівняння зі спорідненими мовами Jivaroan
| Значення | Ачуар | Шуар | Агуаруна | Центральноаляскинська юпік | Шона | Осакський діалект | Хіросімський діалект |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Вода | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | meq /meq/ | mvura /mvuɾa/ | 水 /mizɯ/ | 水 /mizɯ/ |
| Вогонь | ji /hi/ | ji /hi/ | jii /hiː/ | keneq /keneq/ | moto /moto/ | 火 /hi/ | 火 /hi/ |
| Сонце | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | etsá /etsá/ | akerta /akerta/ | zuva /zuva/ | 日 /hi/ | 日 /hi/ |
| Місяць | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | nántu /nántu/ | iraluq /iraluq/ | mwedzi /mwedzi/ | 月 /tsɯki/ | 月 /tsɯki/ |
| Зірка | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | yaya /jaja/ | agyaq /aɣjaq/ | nyeredzi /ɲeredzi/ | 星 /hoɕi/ | 星 /hoɕi/ |
| Мати | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | dukú /dukú/ | aana /aːna/ | amai /amai/ | おかん /okaɴ/ | おふくろ /oɸɯkɯɾo/ |
| Батько | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | apá /apá/ | ata /ata/ | baba /baba/ | おとん /otoɴ/ | 親父 /ojadʑi/ |
| Я | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | wiinga /wiːŋa/ | ini /ini/ | わし /waɕi/ | わし /waɕi/ |
| Ти | ame /ame/ | ame /ame/ | amé /ame/ | elpet /əɬpət/ | iwe /iwe/ | あんた /anta/ | あんた /anta/ |
| Ім'я | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | daaji /daːhi/ | ateq /atəq/ | zita /zita/ | 名前 /namae/ | 名前 /namae/ |
| Око | jii /hiː/ | jii /hiː/ | jíi /híː/ | ii /iː/ | ziso /ziso/ | 目 /me/ | 目 /me/ |
| Рука | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | uwéj /uwéh/ | unirak /unirak/ | ruoko /ɾwoko/ | 手 /te/ | 手 /te/ |
| Серце | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | anéntai /anɛ́ntaj/ | irua /irua/ | mwoyo /mwojo/ | 心 /kokoɾo/ | 心 /kokoɾo/ |
| Любов | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | amaja /amaha/ | kenka /kenka/ | rudo /ɾudo/ | 愛 /ai/ | 愛 /ai/ |
| Дерево | numi /numi/ | numi /numi/ | númi /númi/ | napa /napa/ | muti /muti/ | 木 /ki/ | 木 /ki/ |
| Дім | jea /hea/ | jea /hea/ | jegámu /heɡámu/ | ena /ena/ | imba /imba/ | 家 /ie/ | 家 /ie/ |
| Собака | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | yawá /jawá/ | qimugta /qimuɣta/ | imbwa /imbwa/ | 犬 /inɯ/ | 犬 /inɯ/ |
| Кішка | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | qassraaraq /qassraːraq/ | katsi /katsi/ | 猫 /neko/ | 猫 /neko/ |
| Їсти | yuata /juata/ | yuata /juata/ | yuwámu /juwámu/ | ner'uq /nerʔuq/ | kudya /kudja/ | 食べて /tabete/ | 食べて /tabete/ |
| Пити | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | úmag /úmaɡ/ | mertuq /mertuq/ | kunwa /kunwa/ | 飲んで /nonde/ | 飲んで /nonde/ |
| Один | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | makichik /makitʃik/ | ataucik /atautʃik/ | potsi /potsi/ | 一 /itɕi/ | 一 /itɕi/ |
| Два | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | jimag /himaɡ/ | malruk /maɬʁuk/ | piri /piri/ | 二 /ni/ | 二 /ni/ |
| Привіт | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | pujámek /puhámɛk/ | waqaa /waqaː/ | mhoro /mhoɾo/ | 毎度 /maido/ | やあ /jaː/ |
| Дякую | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | see /sɛː/ | quyana /qujana/ | maita /maita/ | おおきに /oːkini/ | ありがとう /aɾiɡatoː/ |
| Добрий | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | ímia /ímia/ | assirtuq /asːirtuq/ | chakanaka /tʃakanaka/ | ええ /eː/ | ええ /eː/ |
Частина LangMap — проєкту візуалізації мов. Це статичне, індексоване резюме; інтерактивні карти пропонують аудіо вимови, фільтри та вигляд глобуса.