Tupinambá / Nhe'engatú
Kitupinamba
Tupian (Tupi-Guarani, Subgroup III) · aina ya kihistoria / iliyofichwa
Tupinambá (Old Tupi) was the dominant indigenous language of the Brazilian coast at European contact and the basis of the Jesuit Língua Geral that served as Brazil's colonial lingua franca into the 18th century. Typologically Tupi-Guarani: agglutinative, head-marking, with active-stative alignment and pervasive nasal harmony; its first grammar (Anchieta, 1595) is the earliest description of any South American language. It survives lexically in thousands of Brazilian Portuguese loanwords and place-names (Ipanema, Paraná, jaguar, piranha).
Inakozungumzwa
Maneno 20 ya msingi katika Kitupinamba
Maji
'y
/ʔɨ/
Moto
tatá
/taˈta/
Jua
kuarasy
/kwaɾaˈsɨ/
Mwezi
iasy
/jaˈsɨ/
Mama
sy
/sɨ/
Baba
tuba
/ˈtuβa/
Kula
'u
/ʔu/
Kunywa
'u
/ʔu/
Upendo
aûsub
/aˈwsuβ/
Moyo
nhe'ã
/ɲẽˈʔã/
Mti
yby'rá
/ɨβɨˈɾa/
Nyumba
oka
/ˈoka/
Mbwa
îagûara
/jaˈɣwaɾa/
Paka
marakaîá
/maɾakaˈja/
Mkono
pó
/po/
Jicho
t-esá
/teˈsa/
Habari
ereîubé
/eɾejuˈβe/
Asante
—
/—/
Moja
oîepé
/ojeˈpe/
Nzuri
katu
/kaˈtu/
Vyanzo
- Anchieta, José de (1595) Arte de Grammatica da Lingoa Mais Usada na Costa do Brasil. Coimbra: Antonio de Mariz.
- Navarro, Eduardo de Almeida (1998/2013) Método Moderno de Tupi Antigo: a língua do Brasil dos primeiros séculos. São Paulo: Global.
- Rodrigues, Aryon Dall'Igna (1981) Estrutura do Tupinambá. In Lenguas Indígenas de America del Sur.
- Barbosa, A. Lemos (1956) Curso de Tupi Antigo. Rio de Janeiro: São José.
- Glottolog: Tupinamba
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Tupian (Tupi-Guarani, Subgroup III) zinazohusiana
| Maana | Kitupinamba | Kiguarani | Kinheengatu | Kimaguindanao | Kikavalan | Kimakasae | Kigiriki |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | 'y /ʔɨ/ | y /ɨ/ | ig /iɡ/ | ig /ʔiɡ/ | zanum /zaˈnum/ | ira /ˈira/ | νερό /neˈɾo/ |
| Moto | tatá /taˈta/ | tata /tata/ | tatá /tata/ | apoy /ʔaˈpoj/ | ramax /raˈmax/ | ata /ˈata/ | φωτιά /foˈtʲa/ |
| Jua | kuarasy /kwaɾaˈsɨ/ | kuarahy /kwaɾahɨ/ | kuarasi /kwaɾasi/ | senang /seˈnaŋ/ | siban /siˈban/ | watu /ˈwatu/ | ήλιος /ˈiʎos/ |
| Mwezi | iasy /jaˈsɨ/ | jasy /dʒasɨ/ | yasi /jasi/ | bulan /buˈlan/ | buran /buˈran/ | uru /ˈuru/ | φεγγάρι /feˈŋɡaɾi/ |
| Mama | sy /sɨ/ | sy /sɨ/ | mãi /mãi/ | ina /ˈʔina/ | tina /ˈtina/ | ina /ˈina/ | μητέρα /miˈteɾa/ |
| Baba | tuba /ˈtuβa/ | túva /tuva/ | paiá /paja/ | ama /ˈʔama/ | tama /ˈtama/ | baba /ˈbaba/ | πατέρας /paˈteɾas/ |
| Kula | 'u /ʔu/ | karu /kaˈɾu/ | ku /ku/ | kakan /kaˈkan/ | quman /quˈman/ | nawa /ˈnawa/ | τρώω /ˈtɾo.o/ |
| Kunywa | 'u /ʔu/ | yʼu /ɨʔu/ | yú /jú/ | inum /ʔiˈnum/ | mimum /miˈmum/ | gehe /ˈɡɛhɛ/ | πίνω /ˈpino/ |
| Upendo | aûsub /aˈwsuβ/ | hayhu /haɨhu/ | saysu /sajsu/ | kalini /kaˈlini/ | — /—/ | — /—/ | αγάπη /aˈɣapi/ |
| Moyo | nhe'ã /ɲẽˈʔã/ | pyʼa /pɨʔa/ | py'ã /pɨʔã/ | pusong /puˈsoŋ/ | — /—/ | — /—/ | καρδιά /kaɾˈðʲa/ |
| Mti | yby'rá /ɨβɨˈɾa/ | yvyra /ɨvɨɾa/ | mira-vra /miɾavɾa/ | kayu /kaˈju/ | kasuy /kaˈsuj/ | ate /ˈate/ | δέντρο /ˈðendɾo/ |
| Nyumba | oka /ˈoka/ | óga /oɡa/ | oka /oka/ | walay /waˈlaj/ | lepaw /ləˈpaw/ | oma /ˈoma/ | σπίτι /ˈspiti/ |
| Mbwa | îagûara /jaˈɣwaɾa/ | jagua /dʒaɡwa/ | yawara /jawaɾa/ | aso /ˈʔaso/ | wasu /waˈsu/ | defa /ˈdɛfa/ | σκύλος /ˈskilos/ |
| Paka | marakaîá /maɾakaˈja/ | mbarakaja /mbaɾakadʒa/ | mariwa /maɾiwa/ | kuting /kuˈtiŋ/ | ngiyaw /ŋiˈjaw/ | — /—/ | γάτα /ˈɣata/ |
| Mkono | pó /po/ | po /po/ | pó /po/ | lima /liˈma/ | rima /riˈma/ | tana /ˈtana/ | χέρι /ˈçeɾi/ |
| Jicho | t-esá /teˈsa/ | tesa /tesa/ | sesa /sesa/ | mata /maˈta/ | mata /maˈta/ | nana /ˈnana/ | μάτι /ˈmati/ |
| Habari | ereîubé /eɾejuˈβe/ | mbaʼéichapa /mbaʔeitʃapa/ | poranga /poɾaŋɡa/ | assalamu alaikum /assaˈlamu ʔaˈlajkum/ | — /—/ | — /—/ | γεια σου /ˈʝa su/ |
| Asante | — /—/ | aguyje /aɡuɨdʒe/ | katu /katu/ | sukran /ˈsukɾan/ | — /—/ | — /—/ | ευχαριστώ /efxaɾiˈsto/ |
| Moja | oîepé /ojeˈpe/ | peteĩ /peteĩ/ | yepé /jepe/ | isa /ˈʔisa/ | issa /ˈissa/ | u /ʔu/ | ένα /ˈena/ |
| Nzuri | katu /kaˈtu/ | porã /poɾã/ | katu /katu/ | mapiya /maˈpija/ | — /—/ | rau /rau/ | καλό /kaˈlo/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.