Guugu Yimidhirr
Kiguugu yimithirr
Pama-Nyungan (Paman, eastern Cape York)
Kiguugu Yimithirr ni lugha ya familia ya Pama-Nyungan (kikundi cha Paman) inayozungumzwa Hopevale, kaskazini mwa Cooktown, kaskazini kabisa mwa Queensland, na wazungumzaji takriban 700-800. Katika isimu ya utambuzi inajulikana kwa mfumo wake wa marejeleo ya nafasi unaotegemea pande za dira kabisa: gungga (kaskazini), jiba (kusini), naga (mashariki), guwa (magharibi), badala ya kushoto/kulia kinachozingatia mtu mwenyewe kinachotumika kawaida katika lugha za Ulaya (Levinson 1992, 1997). Pia ni lugha chimbuko la neno la Kiingereza "kangaroo" (gangurru). Haviland (1979) ni maelezo makuu.
Inakozungumzwa
Maneno 20 ya msingi katika Kiguugu yimithirr
Maji
buurraay
/buːraːj/
Moto
—
/—/
Jua
ngalan
/ŋalan/
Mwezi
giitha
/ɡiːt̪a/
Mama
ngamu
/ŋamu/
Baba
biiba
/biːba/
Kula
budal
/budal/
Kunywa
—
/—/
Upendo
—
/—/
Moyo
—
/—/
Mti
yugu
/juɡu/
Nyumba
bayan
/bajan/
Mbwa
gudaa
/ɡudaː/
Paka
buthigan
/but̪iɡan/
Mkono
mungal
/muŋal/
Jicho
miil
/miːl/
Habari
—
/—/
Asante
—
/—/
Moja
nubuun
/nubuːn/
Nzuri
awuun
/awuːn/
Vyanzo
- Haviland (1979) "Guugu Yimidhirr" in Dixon & Blake (eds.) Handbook of Australian Languages vol. 1, pp.27-180
- Haviland (1979) Guugu Yimidhirr Sketch Grammar (ANU Press)
- Levinson (1992, 1997) "Language and Cognition: The Cognitive Consequences of Spatial Description in Guugu Yimithirr" J. Linguistic Anthropology 7:1
- Glottolog: Guugu Yimithirr (gugu1255)
- Ethnologue: kky
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Pama-Nyungan (Paman, eastern Cape York) zinazohusiana
| Maana | Kiguugu yimithirr | Kilardil | Kietruska | Kiyangkaal | Kifrigia | Kipyu | Kioska |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | buurraay /buːraːj/ | kantha /kanθa/ | — /—/ | ngogo /ŋoɡo/ | — /—/ | ʔuy /uj/ | — /—/ |
| Moto | — /—/ | jalul /d͡ʒalul/ | — /—/ | ngida /ŋida/ | — /—/ | vyaŋ /wjaŋ/ | — /—/ |
| Jua | ngalan /ŋalan/ | thurara /θuɾaɾa/ | usil /ˈuzil/ | wargu /waɾɡu/ | — /—/ | ño /ɲo/ | — /—/ |
| Mwezi | giitha /ɡiːt̪a/ | kirdikir /kiɖikir/ | tiur /ˈtiur/ | waldar /waldaɾ/ | masê /maˈseː/ | hla /hla/ | — /—/ |
| Mama | ngamu /ŋamu/ | ngama /ŋama/ | ati /ˈati/ | ngama /ŋama/ | mater /ˈmater/ | na /na/ | maatúf /maːtof/ |
| Baba | biiba /biːba/ | — /—/ | apa /ˈapa/ | kanda /kanda/ | atas /aˈtas/ | paʔ /paʔ/ | patír /patiːr/ |
| Kula | budal /budal/ | jitha /d͡ʒiθa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | cyaʔ /tɕaʔ/ | — /—/ |
| Kunywa | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Upendo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moyo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mti | yugu /juɡu/ | tungal /tuŋal/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | siŋ /siŋ/ | — /—/ |
| Nyumba | bayan /bajan/ | — /—/ | śuthi /ˈsuθi/ | — /—/ | — /—/ | vaiŋ /waiŋ/ | trííbúm /triːbom/ |
| Mbwa | gudaa /ɡudaː/ | ngawu /ŋawu/ | — /—/ | — /—/ | kan /kan/ | kwiy /kwij/ | — /—/ |
| Paka | buthigan /but̪iɡan/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mkono | mungal /muŋal/ | marra /maɾa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | lak /lak/ | manim /manim/ |
| Jicho | miil /miːl/ | mela /mela/ | — /—/ | miibul /miːbul/ | — /—/ | mik /mik/ | — /—/ |
| Habari | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Asante | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moja | nubuun /nubuːn/ | kunngirr /kuŋŋir/ | thu /θu/ | — /—/ | — /—/ | te /te/ | — /—/ |
| Nzuri | awuun /awuːn/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.