Lea faka-Tonga
Tonganês
Austronésia (Polinésia)
O tonganês (lea fakatonga) é uma língua polinésia do ramo tônguico (língua irmã do niuafoʻou, já extinto) e o idioma oficial do Reino de Tonga (ao lado do inglês), com cerca de 187 mil falantes em Tonga, além de comunidades da diáspora na Nova Zelândia (~30 mil), Austrália (~25 mil) e Estados Unidos (~50 mil, sobretudo em Utah e na Califórnia). Tonga se destaca como uma das poucas nações do Pacífico que nunca foi totalmente colonizada: embora tenha estado sob protetorado britânico entre 1900 e 1970, manteve sua monarquia e nunca conheceu uma colonização europeia na escala de Hawaiʻi ou da Nova Zelândia. Do ponto de vista linguístico, distingue-se por um alinhamento de casos ergativo-absolutivo — traço característico das línguas polinésias ocidentais (nucleares), como o samoano, o niueano e o tuvaluano, ao passo que apenas as línguas polinésias orientais (havaiano, maori, taitiano) são do tipo acusativo — e por um sistema de acento que distingue o definido do não definido. A ortografia latina foi desenvolvida na década de 1830 por missionários wesleyanos; emprega o ʻokina (oclusiva glotal) e o mácron para marcar a duração vocálica. A rica tradição oral (faiva, "arte performática") abrange a oratória, a dança (como a dança guerreira kailao) e o canto; a dança em pé lakalaka integra a Lista do Patrimônio Cultural Imaterial da UNESCO desde 2008.
Onde é falada
31 palavras essenciais em Tonganês
Água
vai
/vai/
Fogo
afi
/afi/
Sol
laʻā
/laʔaː/
Lua
māhina
/maːhina/
Estrela
fetuʻu
/fetuʔu/
Mãe
faʻē
/faʔeː/
Pai
tamai
/tamai/
Eu
au
/au/
Tu
koe
/koe/
Nome
hingoa
/hiŋoa/
Olho
mata
/mata/
Mão
nima
/nima/
Coração
loto
/loto/
Amor
ʻofa
/ʔofa/
Árvore
ʻakau
/ʔakau/
Casa
fale
/fale/
Cão
kulī
/kuliː/
Gato
pusi
/pusi/
Comer
kai
/kai/
Beber
inu
/inu/
Um
taha
/taha/
Dois
ua
/ua/
Olá
mālō e lelei
/maːloː e lelei/
Obrigado
mālō
/maːloː/
Bom
lelei
/lelei/
Computador
komipiuta
/komiˈpiuta/
Fontes
Palavras comparadas
Comparado com línguas Austronesian (Polynesian) relacionadas
| Significado | Tonganês | Wallisian | Toquelauano | Samoano | Niueano | Tuvaluano | Futuniano oriental |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Água | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ |
| Fogo | afi /afi/ | afi /aˈfi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /ˈafi/ |
| Sol | laʻā /laʔaː/ | laʻā /laˈʔaː/ | la /la/ | lā /laː/ | lā /laː/ | laa /laː/ | la'ā /laˈʔaː/ |
| Lua | māhina /maːhina/ | māhina /maːˈhina/ | malama /malama/ | māsina /maːsina/ | mahina /mahina/ | masina /masina/ | māsina /maːˈsina/ |
| Estrela | fetuʻu /fetuʔu/ | fetuʻu /fetuʔu/ | fetu /fetu/ | fetū /fetuː/ | fetū /feˈtuː/ | fetū /feˈtuː/ | fetu'u /feˈtuʔu/ |
| Mãe | faʻē /faʔeː/ | faʻē /faˈʔeː/ | mātua /maːtua/ | tinā /tinaː/ | matua fifine /matua fifine/ | maatua /maːtua/ | tinana /tiˈnana/ |
| Pai | tamai /tamai/ | tāmai /taːˈmai/ | tamana /tamana/ | tamā /tamaː/ | matua taane /matua taːne/ | tamana /tamana/ | tamana /taˈmana/ |
| Eu | au /au/ | au /au/ | au /au/ | a'u /aʔu/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ |
| Tu | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | 'oe /ʔoe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /ˈkoe/ |
| Nome | hingoa /hiŋoa/ | higoa /hiŋoa/ | igoa /iŋoa/ | igoa /iŋoa/ | higoa /hiˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ |
| Olho | mata /mata/ | mata /ˈmata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /ˈmata/ |
| Mão | nima /nima/ | nima /ˈnima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /ˈlima/ |
| Coração | loto /loto/ | mafu /ˈmafu/ | fatu /fatu/ | loto /loto/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ | mafu /ˈmafu/ |
| Amor | ʻofa /ʔofa/ | ʻofa /ˈʔofa/ | alofa /alofa/ | alofa /alofa/ | fakaalofa /fakaalofa/ | alofa /alofa/ | alofa /aˈlofa/ |
| Árvore | ʻakau /ʔakau/ | ʻakau /ʔaˈkau/ | lakau /lakau/ | laʻau /laʔau/ | akau /akau/ | laakau /laːkau/ | la'akau /laʔaˈkau/ |
| Casa | fale /fale/ | fale /ˈfale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /ˈfale/ |
| Cão | kulī /kuliː/ | kulī /kuˈliː/ | kuli /kuli/ | maile /maile/ | kuli /kuli/ | kuli /kuli/ | kulī /kuˈliː/ |
| Gato | pusi /pusi/ | pusi /ˈpusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pūsi /ˈpuːsi/ |
| Comer | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | ʻai /ʔai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ |
| Beber | inu /inu/ | inu /ˈinu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /ˈinu/ |
| Um | taha /taha/ | tahi /ˈtahi/ | tahi /tahi/ | tasi /tasi/ | taha /taha/ | tasi /tasi/ | tasi /ˈtasi/ |
| Dois | ua /ua/ | lua /lua/ | lua /lua/ | lua /lua/ | ua /ua/ | lua /ˈlua/ | lua /ˈlua/ |
| Olá | mālō e lelei /maːloː e lelei/ | mālō te maʻuli /maːloː te maˈʔuli/ | malo ni /malo ni/ | talofa /talofa/ | fakaalofa atu /fakaalofa atu/ | taalofa /taːlofa/ | mālō /maːˈloː/ |
| Obrigado | mālō /maːloː/ | mālō /maːˈloː/ | fakafetai /fakafetai/ | faʻafetai /faʔafetai/ | fakaaue /fakaaue/ | fakafetai /fakafetai/ | mālō /maːˈloː/ |
| Bom | lelei /lelei/ | lelei /leˈlei/ | lelei /lelei/ | lelei /lelei/ | mitaki /mitaki/ | lei /lei/ | mālie /maːˈlie/ |
| Computador | komipiuta /komiˈpiuta/ | — | — | komipiuta /komiˈpiuta/ | — | — | masini /maˈsini/ |
Parte do LangMap — um projeto de visualização linguística. Este é um resumo estático e rastreável; os mapas interativos oferecem áudio de pronúncia, filtros e uma vista de globo.