Awajún chichám
Aguaruna
Jivaroan
O aguaruna (Awajún chichám, «fala awajún») é a maior língua jivaroana, falada por ~50 000-55 000 awajún na região de ecótono entre a Amazônia peruana e os Andes. A família jivaroana é uma pequena família sul-americana isolada de 4-5 línguas estreitamente aparentadas (shuar jiv, achuar acu, huambisa, shiwiar, awajún agr), cujo território de origem se estende por ambos os lados da fronteira Peru-Equador na bacia do rio Marañón. Os falantes de awajún estão etnicamente aparentados com os shuar equatorianos, mas deles linguisticamente distintos; a inteligibilidade mútua é parcial. O awajún conservou os traços da família jivaroana: vogais nasais, marcadores de foco, construções classificador-nome e um léxico etnobiológico exaustivo para a floresta tropical. O massacre de Bagua de 2009 trouxe atenção internacional aos direitos territoriais awajún.
Onde é falada
31 palavras essenciais em Aguaruna
Água
yumi
/jumi/
Fogo
jii
/hiː/
Sol
etsá
/etsá/
Lua
nántu
/nántu/
Estrela
yaya
/jaja/
Mãe
dukú
/dukú/
Pai
apá
/apá/
Eu
wi
/wi/
Tu
amé
/ame/
Nome
daaji
/daːhi/
Olho
jíi
/híː/
Mão
uwéj
/uwéh/
Coração
anéntai
/anɛ́ntaj/
Amor
amaja
/amaha/
Árvore
númi
/númi/
Casa
jegámu
/heɡámu/
Cão
yawá
/jawá/
Gato
micha
/mitʃa/
Comer
yuwámu
/juwámu/
Beber
úmag
/úmaɡ/
Um
makichik
/makitʃik/
Dois
jimag
/himaɡ/
Olá
pujámek
/puhámɛk/
Obrigado
see
/sɛː/
Bom
ímia
/ímia/
Cuco
ikáncham
/iˈkantʃam/
Fontes
Palavras comparadas
Comparado com línguas Jivaroan relacionadas
| Significado | Aguaruna | Achuar | Shuar | Jaqaru | Yaeyama | Koyraboro Senni | Koyra Chiini |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Água | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| Fogo | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| Sol | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| Lua | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| Estrela | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| Mãe | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| Pai | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| Eu | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| Tu | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| Nome | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| Olho | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| Mão | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| Coração | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| Amor | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| Árvore | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| Casa | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| Cão | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| Gato | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| Comer | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| Beber | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| Um | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| Dois | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| Olá | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| Obrigado | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| Bom | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| Cuco | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Parte do LangMap — um projeto de visualização linguística. Este é um resumo estático e rastreável; os mapas interativos oferecem áudio de pronúncia, filtros e uma vista de globo.