Lea faka-Tonga
Tongano
Austronesiana (Polinesiana)
Il tongano (lea fakatonga) è una lingua polinesiana del ramo tongico (lingua sorella del niuafoʻou, ormai estinto) ed è la lingua ufficiale del Regno di Tonga (accanto all'inglese), con circa 187.000 parlanti a Tonga oltre a comunità della diaspora in Nuova Zelanda (~30.000), Australia (~25.000) e Stati Uniti (~50.000, soprattutto nello Utah e in California). Tonga è notevole come una delle poche nazioni del Pacifico mai completamente colonizzate: pur essendo stata sotto protettorato britannico dal 1900 al 1970, ha conservato la propria monarchia e non ha mai conosciuto un insediamento europeo su scala paragonabile a quello delle Hawaiʻi o della Nuova Zelanda. Sul piano linguistico si distingue per un allineamento dei casi ergativo-assolutivo — tratto caratteristico delle lingue polinesiane occidentali (nucleari) come il samoano, il niueano e il tuvaluano, mentre solo le lingue polinesiane orientali (hawaiano, māori, tahitiano) sono di tipo accusativo — e per un sistema accentuale che distingue tra definito e non definito. L'ortografia latina fu elaborata negli anni 1830 dai missionari wesleyani; impiega l'ʻokina (occlusiva glottidale) e il macron per indicare la lunghezza vocalica. La ricca tradizione orale (faiva, "arte performativa") comprende l'oratoria, la danza (come la danza guerriera kailao) e il canto; la danza in piedi lakalaka è iscritta nella lista del patrimonio culturale immateriale dell'UNESCO dal 2008.
Dove si parla
31 parole essenziali in Tongano
Acqua
vai
/vai/
Fuoco
afi
/afi/
Sole
laʻā
/laʔaː/
Luna
māhina
/maːhina/
Stella
fetuʻu
/fetuʔu/
Madre
faʻē
/faʔeː/
Padre
tamai
/tamai/
Io
au
/au/
Tu
koe
/koe/
Nome
hingoa
/hiŋoa/
Occhio
mata
/mata/
Mano
nima
/nima/
Cuore
loto
/loto/
Amore
ʻofa
/ʔofa/
Albero
ʻakau
/ʔakau/
Casa
fale
/fale/
Cane
kulī
/kuliː/
Gatto
pusi
/pusi/
Mangiare
kai
/kai/
Bere
inu
/inu/
Uno
taha
/taha/
Due
ua
/ua/
Ciao
mālō e lelei
/maːloː e lelei/
Grazie
mālō
/maːloː/
Buono
lelei
/lelei/
Computer
komipiuta
/komiˈpiuta/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Austronesian (Polynesian) correlate
| Significato | Tongano | Wallisiano | Tokelauano | Samoano | Niueano | Tuvaluano | Futunano orientale |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ |
| Fuoco | afi /afi/ | afi /aˈfi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /ˈafi/ |
| Sole | laʻā /laʔaː/ | laʻā /laˈʔaː/ | la /la/ | lā /laː/ | lā /laː/ | laa /laː/ | la'ā /laˈʔaː/ |
| Luna | māhina /maːhina/ | māhina /maːˈhina/ | malama /malama/ | māsina /maːsina/ | mahina /mahina/ | masina /masina/ | māsina /maːˈsina/ |
| Stella | fetuʻu /fetuʔu/ | fetuʻu /fetuʔu/ | fetu /fetu/ | fetū /fetuː/ | fetū /feˈtuː/ | fetū /feˈtuː/ | fetu'u /feˈtuʔu/ |
| Madre | faʻē /faʔeː/ | faʻē /faˈʔeː/ | mātua /maːtua/ | tinā /tinaː/ | matua fifine /matua fifine/ | maatua /maːtua/ | tinana /tiˈnana/ |
| Padre | tamai /tamai/ | tāmai /taːˈmai/ | tamana /tamana/ | tamā /tamaː/ | matua taane /matua taːne/ | tamana /tamana/ | tamana /taˈmana/ |
| Io | au /au/ | au /au/ | au /au/ | a'u /aʔu/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ |
| Tu | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | 'oe /ʔoe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /ˈkoe/ |
| Nome | hingoa /hiŋoa/ | higoa /hiŋoa/ | igoa /iŋoa/ | igoa /iŋoa/ | higoa /hiˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ |
| Occhio | mata /mata/ | mata /ˈmata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /ˈmata/ |
| Mano | nima /nima/ | nima /ˈnima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /ˈlima/ |
| Cuore | loto /loto/ | mafu /ˈmafu/ | fatu /fatu/ | loto /loto/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ | mafu /ˈmafu/ |
| Amore | ʻofa /ʔofa/ | ʻofa /ˈʔofa/ | alofa /alofa/ | alofa /alofa/ | fakaalofa /fakaalofa/ | alofa /alofa/ | alofa /aˈlofa/ |
| Albero | ʻakau /ʔakau/ | ʻakau /ʔaˈkau/ | lakau /lakau/ | laʻau /laʔau/ | akau /akau/ | laakau /laːkau/ | la'akau /laʔaˈkau/ |
| Casa | fale /fale/ | fale /ˈfale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /ˈfale/ |
| Cane | kulī /kuliː/ | kulī /kuˈliː/ | kuli /kuli/ | maile /maile/ | kuli /kuli/ | kuli /kuli/ | kulī /kuˈliː/ |
| Gatto | pusi /pusi/ | pusi /ˈpusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pūsi /ˈpuːsi/ |
| Mangiare | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | ʻai /ʔai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ |
| Bere | inu /inu/ | inu /ˈinu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /ˈinu/ |
| Uno | taha /taha/ | tahi /ˈtahi/ | tahi /tahi/ | tasi /tasi/ | taha /taha/ | tasi /tasi/ | tasi /ˈtasi/ |
| Due | ua /ua/ | lua /lua/ | lua /lua/ | lua /lua/ | ua /ua/ | lua /ˈlua/ | lua /ˈlua/ |
| Ciao | mālō e lelei /maːloː e lelei/ | mālō te maʻuli /maːloː te maˈʔuli/ | malo ni /malo ni/ | talofa /talofa/ | fakaalofa atu /fakaalofa atu/ | taalofa /taːlofa/ | mālō /maːˈloː/ |
| Grazie | mālō /maːloː/ | mālō /maːˈloː/ | fakafetai /fakafetai/ | faʻafetai /faʔafetai/ | fakaaue /fakaaue/ | fakafetai /fakafetai/ | mālō /maːˈloː/ |
| Buono | lelei /lelei/ | lelei /leˈlei/ | lelei /lelei/ | lelei /lelei/ | mitaki /mitaki/ | lei /lei/ | mālie /maːˈlie/ |
| Computer | komipiuta /komiˈpiuta/ | — | — | komipiuta /komiˈpiuta/ | — | — | masini /maˈsini/ |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.