Wichí Lhamtés
Wichí
famiglia mataco-mataguaya
Il wichí (un tempo mataco; autonimamente Wichí Lhamtés «la parlata wichí») è la principale lingua mataco-mataguaya, parlata da circa 50.000-60.000 wichí nella regione del Gran Chaco in Argentina, Bolivia e Paraguay. La famiglia mataco-mataguaya è piccola e isolata all'interno della linguistica sudamericana, e il wichí ne è il membro più numeroso accanto al nivaclé, al maká e al chorote. Dal punto di vista linguistico, il wichí presenta tratti tipici del mataco-mataguaya: allineamento nominativo-accusativo, particelle nominali di tipo classificatore e ordine dei costituenti SVO con tendenze al verbo finale. La comunità wichí è attiva nei movimenti argentini per i diritti degli indigeni dagli anni '90, con istruzione bilingue nelle province di Salta e Formosa.
Dove si parla
31 parole essenziali in Wichí
Acqua
inot
/inot/
Fuoco
itoj
/itox/
Sole
ifwala
/ifʷala/
Luna
hawu
/hawu/
Stella
katʼes
/katʼes/
Madre
ko
/ko/
Padre
lo
/lo/
Io
olham
/olam/
Tu
am
/am/
Nome
lhey
/ɬej/
Occhio
titsej
/titsex/
Mano
kuwej
/kuwex/
Cuore
kahayl
/kahajl/
Amore
lhayanej
/ʎajanex/
Albero
halaj
/halax/
Casa
wek
/wek/
Cane
asinaj
/asinax/
Gatto
mishi
/miʃi/
Mangiare
lechek
/letʃek/
Bere
yim
/jim/
Uno
ifwa
/ifʷa/
Due
nitewk
/nitewk/
Ciao
hayej
/hajex/
Grazie
nehayij
/nehajix/
Buono
is
/is/
Cuculo
hotsen'i
/hotsenˈʔi/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Mataco-Mataguayan correlate
| Significato | Wichí | Achuar | Shuar | Lingua sora | Emberá settentrionale | Quechua di Ayacucho | Atikamekw |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | inot /inot/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | daŋa /daŋa/ | do /do/ | yaku /jaku/ | nipi /nipi/ |
| Fuoco | itoj /itox/ | ji /hi/ | ji /hi/ | tin /tin/ | tu /tu/ | nina /nina/ | ickoteo /iʃkoteo/ |
| Sole | ifwala /ifʷala/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | dag /dag/ | hewa /hewa/ | inti /inti/ | pisim /pisim/ |
| Luna | hawu /hawu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | dian /dian/ | ahuru /ahuɾu/ | killa /kiʎa/ | tipikaw pisim /tipikaw pisim/ |
| Stella | katʼes /katʼes/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | tərɖaŋ /tərɖaŋ/ | chidua /tʃidua/ | quyllur /ˈqojʎur/ | atcakos /atʃakos/ |
| Madre | ko /ko/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | ayo /ajo/ | papa /papa/ | mama /mama/ | okawi /okawi/ |
| Padre | lo /lo/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | aba /aba/ | apa /apa/ | tayta /tajta/ | ohi /ohi/ |
| Io | olham /olam/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ɲen /ɲɛn/ | mʉ /mɨ/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | nir /niɾ/ |
| Tu | am /am/ | ame /ame/ | ame /ame/ | am /am/ | bʉ /bɨ/ | qam /qam/ | kir /kiɾ/ |
| Nome | lhey /ɬej/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | ɲum /ɲum/ | trʉ̃ /tɾɨ̃/ | suti /ˈsuti/ | wirowin /wiɾowin/ |
| Occhio | titsej /titsex/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | siʔi /siʔi/ | tau /tau/ | ñawi /ɲawi/ | mickisikw /mitʃkisikʷ/ |
| Mano | kuwej /kuwex/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | si /si/ | jua /xua/ | maki /maki/ | kicikon /kitʃikon/ |
| Cuore | kahayl /kahajl/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | suʔun /suʔun/ | ƀakhuru /ɓakuɾu/ | sunqu /suŋqu/ | mite /mite/ |
| Amore | lhayanej /ʎajanex/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | adi /adi/ | ãỹba /ãɨba/ | kuyay /kujaj/ | sakitewin /sakitewin/ |
| Albero | halaj /halax/ | numi /numi/ | numi /numi/ | dar /dar/ | bakuru /bakuɾu/ | sacha /satʃa/ | mihtikw /mihtikw/ |
| Casa | wek /wek/ | jea /hea/ | jea /hea/ | suʔuŋ /suʔuŋ/ | te /te/ | wasi /wasi/ | miciwap /mitʃiwap/ |
| Cane | asinaj /asinax/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | sua /sua/ | usa /usa/ | allqu /aʎqu/ | atim /atim/ |
| Gatto | mishi /miʃi/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | biri /biri/ | misu /misu/ | michi /mitʃi/ | minoc /minotʃ/ |
| Mangiare | lechek /letʃek/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | kay /kaj/ | ko /ko/ | mikuy /mikuj/ | mitikwa /mitikwa/ |
| Bere | yim /jim/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | pim /pim/ | dorrare /doraɾe/ | upyay /upjaj/ | minikwa /minikwa/ |
| Uno | ifwa /ifʷa/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | aboy /aboj/ | aba /aba/ | huk /huk/ | peikw /pejkʷ/ |
| Due | nitewk /nitewk/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | baguu /baɡu/ | umé /ume/ | iskay /ˈiskaj/ | niso /niso/ |
| Ciao | hayej /hajex/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | limtam /limtam/ | sake bia /sake bia/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | kwei /kwej/ |
| Grazie | nehayij /nehajix/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | surai /surai/ | bia bara /bia baɾa/ | añay /aɲaj/ | mikwetc /mikwetʃ/ |
| Buono | is /is/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | mando /mando/ | bia /bia/ | allin /aʎin/ | miloci /milotʃi/ |
| Cuculo | hotsen'i /hotsenˈʔi/ | — | — | — | b̶ijũẽ /ɓiˈhũẽ/ | — | — |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.