Tetun
טטום
אוסטרונזית (מלאית-פולינזית מרכזית)
טטום (Tetun; קוד ISO 639-3: tet) היא שפה אוסטרונזית, ולפי חוקת טימור־לסטה משנת 2002 היא אחת משתי השפות הרשמיות במדינה לצד פורטוגזית. טטון דילי, המכונה גם טטון פראסה, היא שפת הקשר הארצית העיקרית והבסיס לטטום הרשמית; מאות שנות מגע העניקו לה אוצר מילים פורטוגזי נרחב. טטון טריק כוללת וריאנטים אזוריים שמרניים יותר ומשמרת תכונות דקדוקיות שהצטמצמו או אבדו בטטון דילי. סדר המילים בטטום הוא בדרך כלל נושא–פועל–מושא, והיא ברובה שפה אנליטית המבטאת יחסים דקדוקיים רבים באמצעות סדר מילים, חלקיקים ומילות תפקוד ולא באמצעות נטייה נרחבת; כינויי הגוף מבחינים בגוף ראשון רבים כולל ובלתי כולל. צו הממשלה 1/2004 אימץ את הכתיב התקני מבוסס הלטינית של הטטום הרשמית, שפיתח המכון הלאומי לבלשנות לשימוש במנהל המדינה, בחינוך ובתקשורת הציבורית.
היכן מדוברת
31 מילים בסיסיות בטטום
מים
bee
/beː/
אש
ahi
/ahi/
שמש
loron
/loɾon/
ירח
fulan
/fulan/
כוכב
fitun
/ˈfitun/
אמא
inan
/inan/
אבא
aman
/aman/
אני
ha'u
/haʔu/
אתה
ó
/ɔ/
שם
naran
/ˈnaran/
עין
matan
/matan/
יד
liman
/liman/
לב
fuan
/fuan/
אהבה
domin
/domin/
עץ
ai
/ai/
בית
uma
/uma/
כלב
asu
/asu/
חתול
busa
/busa/
לאכול
han
/han/
לשתות
hemu
/hemu/
אחד
ida
/ida/
שתיים
rua
/ˈrua/
שלום
bondia
/bondia/
תודה
obrigadu
/obɾiɡadu/
טוב
di'ak
/diʔak/
מחשב
komputadór
/komputaˈdoɾ/
השוואת מילים
בהשוואה לשפות Austronesian (Central Malayo-Polynesian) קשורות
| משמעות | טטום | אטוני | מרנאו | צ'יה-צ'יה | מוטו | בטק אנגקולה | פרוטו-אוסטרונזית |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| מים | bee /beː/ | oe /oe/ | ig /iɡ/ | we'e /weʔe/ | ranu /ɾanu/ | aek /aek/ | *daNum /daNum/ |
| אש | ahi /ahi/ | ai /ai/ | apoy /apoj/ | api /api/ | lahi /lahi/ | api /api/ | *Sapuy /Sapuy/ |
| שמש | loron /loɾon/ | manas /manas/ | alongan /aloŋan/ | holeo /holeo/ | dina /dina/ | mata ni ari /mata ni ari/ | *waRi /waRi/ |
| ירח | fulan /fulan/ | fun /fun/ | bolan /bolan/ | wula /wula/ | hua /hua/ | bulan /bulan/ | *bulaN /bulaN/ |
| כוכב | fitun /ˈfitun/ | kfu /kfuʔ/ | bito-on /bitoʔon/ | wicuko /witʃuko/ | hisiu /hisiu/ | bintang /bintaŋ/ | *bituqen /bituqen/ |
| אמא | inan /inan/ | ainaf /ainaf/ | ina /ina/ | ina /ina/ | sinana /sinana/ | inang /inaŋ/ | *ina /ina/ |
| אבא | aman /aman/ | amat /amat/ | ama /ama/ | ama /ama/ | tamana /tamana/ | amang /amaŋ/ | *ama /ama/ |
| אני | ha'u /haʔu/ | au /au/ | ako /ako/ | indau /indau/ | lau /lau/ | au /au/ | *aku /aku/ |
| אתה | ó /ɔ/ | ho /ho/ | seka /sɵka/ | iso'o /isoʔo/ | oi /oi/ | ho /ho/ | *iSu /iSu/ |
| שם | naran /ˈnaran/ | kanan /ˈkanan/ | ngaran /ŋaran/ | ngea /ŋea/ | ladana /ladana/ | goar /goar/ | *ŋajan /ŋajan/ |
| עין | matan /matan/ | matan /matan/ | mata /mata/ | mata /mata/ | matana /matana/ | mata /mata/ | *maCa /maCa/ |
| יד | liman /liman/ | ʼniman /ʔniman/ | lima /lima/ | lima /lima/ | ima /ima/ | tangan /taŋan/ | *lima /lima/ |
| לב | fuan /fuan/ | nesa /nesa/ | pusoʔ /pusoʔ/ | lalo /lalo/ | kudouna /kudouna/ | roha /roha/ | *pusuq /pusuq/ |
| אהבה | domin /domin/ | nekat /nekat/ | kalimo /kalimo/ | pe'elu /peʔelu/ | lalokau /lalokau/ | holong /holoŋ/ | — /—/ |
| עץ | ai /ai/ | hau /hau/ | kayo /kajo/ | sau /sau/ | au /au/ | hayu /haju/ | *kaSiw /kaSiw/ |
| בית | uma /uma/ | ume /ume/ | walay /walaj/ | ka'ana /kaʔana/ | ruma /ɾuma/ | bagas /baɡas/ | *Rumaq /Rumaq/ |
| כלב | asu /asu/ | asu /asu/ | aso /aso/ | au /au/ | sisia /sisia/ | asu /asu/ | *asu /asu/ |
| חתול | busa /busa/ | mose /mose/ | pusa /pusa/ | mbuta /mbuta/ | gosi /ɡosi/ | huting /hutiŋ/ | — /—/ |
| לאכול | han /han/ | ah /ah/ | mangan /maŋan/ | ma'a /maʔa/ | aniani /aniani/ | mangan /maŋan/ | *kaen /kaen/ |
| לשתות | hemu /hemu/ | ninu /ninu/ | minom /minom/ | poroku /poroku/ | inuinu /inuinu/ | minum /minum/ | *inum /inum/ |
| אחד | ida /ida/ | mese /mese/ | isa /isa/ | ise /ise/ | ta /ta/ | sada /sada/ | *isa /isa/ |
| שתיים | rua /ˈrua/ | nua /ˈnua/ | dowa /dowa/ | rua /rua/ | rua /rua/ | dua /dua/ | *duSa /duSa/ |
| שלום | bondia /bondia/ | neut /neut/ | kapian /kapijan/ | Assalamu'alaikum /asalamu ʔalaikum/ | namo gida /namo ɡida/ | horas /horas/ | — /—/ |
| תודה | obrigadu /obɾiɡadu/ | neno biluk /neno biluk/ | salamat /salamat/ | tarima kasi /tarima kasi/ | oi namo /oi namo/ | mauliate /mauliate/ | — /—/ |
| טוב | di'ak /diʔak/ | malaek /malaek/ | mapia /mapija/ | umela /umela/ | namo /namo/ | denggan /deŋɡan/ | — /—/ |
| מחשב | komputadór /komputaˈdoɾ/ | — | kompyuter /komˈpjutɛr/ | — | — | komputer /komˈputər/ | — |
חלק מ-LangMap — פרויקט להמחשת שפות. זהו סיכום סטטי הניתן לסריקה; המפות האינטראקטיביות מציעות שמע הגייה, מסננים ותצוגת גלובוס.