Awajún chichám
אגוארונה
ז׳יבארואית
אגוארונה (Awajún chichám, "דיבור האוואחון") היא השפה החיוארואנית הגדולה ביותר, מדוברת בפי כ-50,000-55,000 בני אוואחון באזור האקוטון שבין האמזונס הפרואני לאנדים. המשפחה החיוארואנית היא משפחה דרום-אמריקאית קטנה ומבודדת של 4-5 שפות קרובות זו לזו (שואר jiv, אצ'ואר acu, הוואמביסה, שיוויאר, אוואחון agr) שמולדתן משתרעת על גבול פרו-אקוודור באגן נהר המארניון. דוברי האוואחון קשורים אתנית לשואר האקוודוריים אך נבדלים מהם לשונית; ההבנה ההדדית חלקית. האוואחון שימרה את מאפייני המשפחה החיוארואנית: תנועות אפיות, מסמני מוקד, מבני מסווג-שם עצם ולקסיקון אתנו-ביולוגי ממצה ליער הגשם. טבח באגואה ב-2009 משך תשומת לב בינלאומית לזכויות הקרקע של האוואחון.
היכן מדוברת
31 מילים בסיסיות באגוארונה
מים
yumi
/jumi/
אש
jii
/hiː/
שמש
etsá
/etsá/
ירח
nántu
/nántu/
כוכב
yaya
/jaja/
אמא
dukú
/dukú/
אבא
apá
/apá/
אני
wi
/wi/
אתה
amé
/ame/
שם
daaji
/daːhi/
עין
jíi
/híː/
יד
uwéj
/uwéh/
לב
anéntai
/anɛ́ntaj/
אהבה
amaja
/amaha/
עץ
númi
/númi/
בית
jegámu
/heɡámu/
כלב
yawá
/jawá/
חתול
micha
/mitʃa/
לאכול
yuwámu
/juwámu/
לשתות
úmag
/úmaɡ/
אחד
makichik
/makitʃik/
שתיים
jimag
/himaɡ/
שלום
pujámek
/puhámɛk/
תודה
see
/sɛː/
טוב
ímia
/ímia/
קוקייה
ikáncham
/iˈkantʃam/
מקורות
השוואת מילים
בהשוואה לשפות Jivaroan קשורות
| משמעות | אגוארונה | אצ׳ואר | שואר | ג׳קארו | יאאיאמה | קוירבורו סני | קוירה צ׳ייני |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| מים | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| אש | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| שמש | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| ירח | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| כוכב | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| אמא | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| אבא | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| אני | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| אתה | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| שם | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| עין | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| יד | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| לב | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| אהבה | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| עץ | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| בית | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| כלב | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| חתול | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| לאכול | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| לשתות | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| אחד | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| שתיים | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| שלום | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| תודה | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| טוב | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| קוקייה | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
חלק מ-LangMap — פרויקט להמחשת שפות. זהו סיכום סטטי הניתן לסריקה; המפות האינטראקטיביות מציעות שמע הגייה, מסננים ותצוגת גלובוס.