Awajún chichám
Aguaruna
Jivaroan
Aguaruna (Awajún chichám, "Awajún speech") is the largest Jivaroan language, spoken by ~50,000-55,000 Awajún people in the Peruvian Amazon — Andes ecotone region. The Jivaroan family is a small isolated South American family of 4-5 closely related languages (Shuar jiv, Achuar acu, Huambisa, Shiwiar, Awajún agr) whose homeland straddles the Peru-Ecuador border in the Marañón River basin. Awajún speakers are ethnically related to but linguistically distinct from Ecuadorian Shuar; mutual intelligibility is partial. Awajún has retained Jivaroan family features: nasal vowels, focus markers, classifier-noun constructions, and an exhaustive ethnobiological lexicon for the rainforest. The 2009 Bagua massacre brought international attention to Awajún land rights.
Dónde se habla
20 palabras esenciales en Aguaruna
Agua
yumi
/jumi/
Fuego
úkam
/úkam/
Sol
etsá
/etsá/
Luna
nántu
/nántu/
Madre
dukú
/dukú/
Padre
apá
/apá/
Comer
yuwámu
/juwámu/
Beber
úmag
/úmaɡ/
Amor
amaja
/amaha/
Corazón
anéntai
/anɛ́ntaj/
Árbol
númi
/númi/
Casa
jegámu
/heɡámu/
Perro
yawá
/jawá/
Gato
micha
/mitʃa/
Mano
uwéj
/uwéh/
Ojo
jíi
/híː/
Hola
pujámek
/puhámɛk/
Gracias
see
/sɛː/
Uno
makichik
/makitʃik/
Bueno
ímia
/ímia/
Fuentes
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Jivaroan relacionadas
| Significado | Aguaruna | Achuar | Shuar | Jaqaru | lakota | dakota | beja |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | mní /mní/ | mní /mní/ | yam /jam/ |
| Fuego | úkam /úkam/ | ji /dʒi/ | ji /dʒi/ | nina /nina/ | pȟéta /pˣéta/ | phéta /pʰéta/ | neʼaat /neʔaːt/ |
| Sol | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | ñiwi /ɲiwi/ | wí /wí/ | aŋpétuwí /aŋpétuwí/ | yint /jint/ |
| Luna | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | haŋhépi wí /haŋhépi wí/ | haŋyétuwí /haŋjétuwí/ | tirig /tiɾiɡ/ |
| Madre | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | iná /iná/ | iná /iná/ | indee /iːndeː/ |
| Padre | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | até /até/ | até /até/ | baab /baːb/ |
| Comer | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | yúta /júta/ | yúta /júta/ | tame /tame/ |
| Beber | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | yatkáŋ /jatkáŋ/ | yatkáŋ /jatkáŋ/ | gwaʼa /ɡʷaʕa/ |
| Amor | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | thečhíȟila /tʰetʃʰíxila/ | thečhíȟida /tʰetʃʰíχida/ | kima /kima/ |
| Corazón | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | čhaŋté /tʃʰaŋté/ | čhaŋté /tʃʰaŋté/ | ginʼa /ɡinʕa/ |
| Árbol | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | čháŋ /tʃʰáŋ/ | čháŋ /tʃʰáŋ/ | hindeb /hindeb/ |
| Casa | jegámu /heɡámu/ | jea /dʒea/ | jea /dʒea/ | uta /uta/ | thípi /tʰípi/ | thípi /tʰípi/ | gaw /ɡaw/ |
| Perro | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | šúŋka /ʃúŋka/ | šúŋka /ʃúŋka/ | yas /jas/ |
| Gato | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | igmúŋke /iɡmúŋke/ | igmúŋ /iɡmúŋ/ | kabsoot /kabsoːt/ |
| Mano | uwéj /uwéh/ | uwej /uwedʒ/ | uwej /uwedʒ/ | amrra /amra/ | napé /napé/ | napé /napé/ | ay /aj/ |
| Ojo | jíi /híː/ | jii /dʒiː/ | jii /dʒiː/ | nayri /najɾi/ | ištá /iʃtá/ | ištá /iʃtá/ | liili /liːli/ |
| Hola | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /pudʒamek/ | pujamek /pudʒamek/ | kamishti /kamiʃti/ | háu /háu/ | háu /háu/ | salaam /salaːm/ |
| Gracias | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsadʒme/ | yuspaa /juspaː/ | philámayaye /pʰilámajaje/ | pidámayaye /pidámajaje/ | baraʼoo /baɾaʕoː/ |
| Uno | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | waŋží /waŋʒí/ | waŋžidaŋ /waŋʒidaŋ/ | gaal /ɡaːl/ |
| Bueno | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | wašté /waʃté/ | wašté /waʃté/ | dabaab /dabaːb/ |
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.