Awajún chichám
Aguaruna
Jivaroan
El aguaruna (Awajún chichám, «habla awajún») es la mayor lengua jíbara, hablada por ~50 000-55 000 awajún en la región de ecotono entre la Amazonía peruana y los Andes. La familia jíbara es una pequeña familia sudamericana aislada de 4-5 lenguas estrechamente emparentadas (shuar jiv, achuar acu, huambisa, shiwiar, awajún agr) cuyo territorio de origen se extiende a ambos lados de la frontera entre Perú y Ecuador en la cuenca del río Marañón. Los hablantes de awajún están étnicamente emparentados con los shuar ecuatorianos, pero son lingüísticamente distintos; la inteligibilidad mutua es parcial. El awajún ha conservado los rasgos de la familia jíbara: vocales nasales, marcadores de foco, construcciones clasificador-sustantivo y un léxico etnobiológico exhaustivo para la selva tropical. La masacre de Bagua de 2009 atrajo la atención internacional sobre los derechos territoriales awajún.
Dónde se habla
31 palabras esenciales en Aguaruna
Agua
yumi
/jumi/
Fuego
jii
/hiː/
Sol
etsá
/etsá/
Luna
nántu
/nántu/
Estrella
yaya
/jaja/
Madre
dukú
/dukú/
Padre
apá
/apá/
Yo
wi
/wi/
Tú
amé
/ame/
Nombre
daaji
/daːhi/
Ojo
jíi
/híː/
Mano
uwéj
/uwéh/
Corazón
anéntai
/anɛ́ntaj/
Amor
amaja
/amaha/
Árbol
númi
/númi/
Casa
jegámu
/heɡámu/
Perro
yawá
/jawá/
Gato
micha
/mitʃa/
Comer
yuwámu
/juwámu/
Beber
úmag
/úmaɡ/
Uno
makichik
/makitʃik/
Dos
jimag
/himaɡ/
Hola
pujámek
/puhámɛk/
Gracias
see
/sɛː/
Bueno
ímia
/ímia/
Cuco
ikáncham
/iˈkantʃam/
Fuentes
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Jivaroan relacionadas
| Significado | Aguaruna | Achuar | Shuar | Jaqaru | Yaeyama | Koyraboro Senni | Koyra Chiini |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | uma /uma/ | 水 /midzɨ/ | hari /hari/ | hari /hari/ |
| Fuego | jii /hiː/ | ji /hi/ | ji /hi/ | nina /nina/ | 火 /pɨː/ | nuune /nuːne/ | nuune /nuːne/ |
| Sol | etsá /etsá/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | inti /inti/ | てぃだ /tida/ | wayna /wajna/ | wari /wari/ |
| Luna | nántu /nántu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | 月 /tsɨkɨ/ | handu /handu/ | handu /handu/ |
| Estrella | yaya /jaja/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | wara /waɾa/ | ぷし /puɕi/ | handariya /handaːɾija/ | handariya /handaːɾija/ |
| Madre | dukú /dukú/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | mama /mama/ | あっぱ /appa/ | nya /ɲa/ | nya /ɲa/ |
| Padre | apá /apá/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | awki /awki/ | あっちゃ /attʃa/ | baaba /baːba/ | baaba /baːba/ |
| Yo | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | naya /naja/ | ばぬ /banu/ | ay /aj/ | ay /aj/ |
| Tú | amé /ame/ | ame /ame/ | ame /ame/ | juma /huma/ | わー /waː/ | ni /ni/ | ni /ni/ |
| Nombre | daaji /daːhi/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | suti /suti/ | なー /naː/ | maa /maː/ | maa /maː/ |
| Ojo | jíi /híː/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | nayra /najɾa/ | 目 /miː/ | mo /mo/ | mo /mo/ |
| Mano | uwéj /uwéh/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | ampara /ampaɾa/ | 手 /tiː/ | kambe /kambe/ | kambe /kambe/ |
| Corazón | anéntai /anɛ́ntaj/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | chuyma /tʃujma/ | 肝 /kɨmu/ | bine /bine/ | bine /bine/ |
| Amor | amaja /amaha/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | munasiña /munasiɲa/ | 情き /nasaki/ | baŋa /baŋa/ | baŋa /baŋa/ |
| Árbol | númi /númi/ | numi /numi/ | numi /numi/ | qhura /qʰuɾa/ | 木 /kiː/ | tuuri /tuːri/ | tuuri /tuːri/ |
| Casa | jegámu /heɡámu/ | jea /hea/ | jea /hea/ | uta /uta/ | 家 /jaː/ | huu /huː/ | huu /huː/ |
| Perro | yawá /jawá/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | anu /anu/ | 犬 /iɴ/ | hansi /hansi/ | hansi /hansi/ |
| Gato | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | phishi /pʰiʃi/ | 猫 /maja/ | muusu /muːsu/ | muusu /muːsu/ |
| Comer | yuwámu /juwámu/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | mankaña /mankaɲa/ | 食い /ɸai/ | ŋwa /ŋwa/ | ŋwa /ŋwa/ |
| Beber | úmag /úmaɡ/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | umaña /umaɲa/ | 飲み /numi/ | hane /hane/ | hane /hane/ |
| Uno | makichik /makitʃik/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | maya /maja/ | 一つ /pi̥tiːdzɨ/ | afo /afo/ | afo /afo/ |
| Dos | jimag /himaɡ/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | paya /paja/ | ふたーち /ɸutaːtɕi/ | ihinka /ihiŋka/ | ihinka /ihiŋka/ |
| Hola | pujámek /puhámɛk/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | kamishti /kamiʃti/ | くよーなーら /kujoːnaːɾa/ | fofo /fofo/ | fofo /fofo/ |
| Gracias | see /sɛː/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | yuspaa /juspaː/ | みーふぁいゆー /miːɸaijuː/ | barka /barka/ | barka /barka/ |
| Bueno | ímia /ímia/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | shuma /ʃuma/ | カイシャーン /kaiʃaːɴ/ | boori /boːri/ | boori /boːri/ |
| Cuco | ikáncham /iˈkantʃam/ | — | — | — | — | — | — |
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.