Achuar Chicham
Achuar
Jivaroan
El achuar (Achuar Chicham, «habla achuar»; también achuar-shiwiar) es una lengua jíbara hablada en el ecotono Marañón-Pastaza, en la frontera entre Perú y Ecuador. Los achuar son el tercer grupo jíbaro más numeroso, después de los aguaruna (agr) y los shuar (jiv), y históricamente han mantenido vínculos estacionales con los shuar y los shiwiar a través del comercio, las alianzas matrimoniales y la guerra. El achuar alcanzó notoriedad internacional gracias a la Resistencia Achuar contra la invasión de las compañías petroleras en las décadas de 2000 y 2010, con la Federación Achuar (FINAE/NAE) liderando la defensa de la soberanía territorial. Lingüísticamente, el achuar comparte con el aguaruna y el shuar rasgos de la familia jíbara: vocales nasales, marcadores de foco y un exhaustivo léxico etnobiológico del ecosistema amazónico.
Dónde se habla
31 palabras esenciales en Achuar
Agua
yumi
/jumi/
Fuego
ji
/hi/
Sol
etsa
/etsa/
Luna
nantu
/nantu/
Estrella
yaa
/jaː/
Madre
nukur
/nukuɾ/
Padre
apar
/apaɾ/
Yo
wi
/wi/
Tú
ame
/ame/
Nombre
naari
/naːɾi/
Ojo
jii
/hiː/
Mano
uwej
/uweh/
Corazón
enentai
/enentai/
Amor
anentin
/anentin/
Árbol
numi
/numi/
Casa
jea
/hea/
Perro
yawa
/jawa/
Gato
micha
/mitʃa/
Comer
yuata
/juata/
Beber
umarta
/umaɾta/
Uno
kichik
/kitʃik/
Dos
jimiar
/himiaɾ/
Hola
pujamek
/puhamek/
Gracias
mai-tikut
/majtikut/
Bueno
penker
/peŋkeɾ/
Fuentes
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Jivaroan relacionadas
| Significado | Achuar | Shuar | Aguaruna | Yupik del Alaska central | Shona | Japonés (Osaka) | Japonés (Hiroshima) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | meq /meq/ | mvura /mvuɾa/ | 水 /mizɯ/ | 水 /mizɯ/ |
| Fuego | ji /hi/ | ji /hi/ | jii /hiː/ | keneq /keneq/ | moto /moto/ | 火 /hi/ | 火 /hi/ |
| Sol | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | etsá /etsá/ | akerta /akerta/ | zuva /zuva/ | 日 /hi/ | 日 /hi/ |
| Luna | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | nántu /nántu/ | iraluq /iraluq/ | mwedzi /mwedzi/ | 月 /tsɯki/ | 月 /tsɯki/ |
| Estrella | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | yaya /jaja/ | agyaq /aɣjaq/ | nyeredzi /ɲeredzi/ | 星 /hoɕi/ | 星 /hoɕi/ |
| Madre | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | dukú /dukú/ | aana /aːna/ | amai /amai/ | おかん /okaɴ/ | おふくろ /oɸɯkɯɾo/ |
| Padre | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | apá /apá/ | ata /ata/ | baba /baba/ | おとん /otoɴ/ | 親父 /ojadʑi/ |
| Yo | wi /wi/ | wi /wi/ | wi /wi/ | wiinga /wiːŋa/ | ini /ini/ | わし /waɕi/ | わし /waɕi/ |
| Tú | ame /ame/ | ame /ame/ | amé /ame/ | elpet /əɬpət/ | iwe /iwe/ | あんた /anta/ | あんた /anta/ |
| Nombre | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | daaji /daːhi/ | ateq /atəq/ | zita /zita/ | 名前 /namae/ | 名前 /namae/ |
| Ojo | jii /hiː/ | jii /hiː/ | jíi /híː/ | ii /iː/ | ziso /ziso/ | 目 /me/ | 目 /me/ |
| Mano | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | uwéj /uwéh/ | unirak /unirak/ | ruoko /ɾwoko/ | 手 /te/ | 手 /te/ |
| Corazón | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | anéntai /anɛ́ntaj/ | irua /irua/ | mwoyo /mwojo/ | 心 /kokoɾo/ | 心 /kokoɾo/ |
| Amor | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | amaja /amaha/ | kenka /kenka/ | rudo /ɾudo/ | 愛 /ai/ | 愛 /ai/ |
| Árbol | numi /numi/ | numi /numi/ | númi /númi/ | napa /napa/ | muti /muti/ | 木 /ki/ | 木 /ki/ |
| Casa | jea /hea/ | jea /hea/ | jegámu /heɡámu/ | ena /ena/ | imba /imba/ | 家 /ie/ | 家 /ie/ |
| Perro | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | yawá /jawá/ | qimugta /qimuɣta/ | imbwa /imbwa/ | 犬 /inɯ/ | 犬 /inɯ/ |
| Gato | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | qassraaraq /qassraːraq/ | katsi /katsi/ | 猫 /neko/ | 猫 /neko/ |
| Comer | yuata /juata/ | yuata /juata/ | yuwámu /juwámu/ | ner'uq /nerʔuq/ | kudya /kudja/ | 食べて /tabete/ | 食べて /tabete/ |
| Beber | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | úmag /úmaɡ/ | mertuq /mertuq/ | kunwa /kunwa/ | 飲んで /nonde/ | 飲んで /nonde/ |
| Uno | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | makichik /makitʃik/ | ataucik /atautʃik/ | potsi /potsi/ | 一 /itɕi/ | 一 /itɕi/ |
| Dos | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | jimag /himaɡ/ | malruk /maɬʁuk/ | piri /piri/ | 二 /ni/ | 二 /ni/ |
| Hola | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | pujámek /puhámɛk/ | waqaa /waqaː/ | mhoro /mhoɾo/ | 毎度 /maido/ | やあ /jaː/ |
| Gracias | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | see /sɛː/ | quyana /qujana/ | maita /maita/ | おおきに /oːkini/ | ありがとう /aɾiɡatoː/ |
| Bueno | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | ímia /ímia/ | assirtuq /asːirtuq/ | chakanaka /tʃakanaka/ | ええ /eː/ | ええ /eː/ |
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.