Cuộc đoàn tụ xuyên thiên niên kỷ của ngữ hệ
Ngữ hệ Hán-Tạng — bao gồm tiếng Hán, tiếng Tạng, tiếng Miến và hàng trăm ngôn ngữ nhỏ hơn — là một trong những ngữ hệ lớn nhất Trái Đất tính theo số người nói. Tuy nhiên, so với ngữ hệ Ấn-Âu, hiểu biết về ngôn ngữ cổ còn hạn chế, một phần vì lịch sử viết chữ dài của tiếng Hán khiến học giả dựa vào chữ hơn âm thanh, một phần vì phân loại nội bộ ngữ hệ vẫn còn tranh cãi.
Bằng chứng mạnh nhất nối tiếng Hán với các ngôn ngữ họ hàng là từ đồng nguyên: từ kế thừa độc lập từ một tổ tiên chung, với biến đổi âm theo quy luật có thể dự đoán.
Số năm: *ŋā qua ba nhánh
Gốc Proto Hán-Tạng (PST) của 'năm' được tái hiện là *ŋā:
- Hán: Hán cổ *ŋˤaʔ → Trung Cổ Hán *ŋuoX → Quan Thoại wǔ 五. *ŋ- chỉ đơn giản là rụng đi: thanh mẫu 疑 nhập vào nhóm không phụ âm đầu của Quan Thoại, còn chữ w trong wǔ chỉ là cách bính âm viết một âm tiết mở đầu bằng u. Cũng chính sự rụng ấy cho ra 銀 yín và 我 wǒ, bất kể nguyên âm có tròn môi hay không.
- Tạng: lnga (ལྔ). l- là tiền tố, không phải phần gốc; cốt lõi là ŋa, đối ứng trực tiếp với PST.
- Miến: ngā (ငါး). ŋ- được bảo lưu không có tiền tố; nguyên âm trực tiếp phản ánh *ā.
Số bốn: *li(j) qua ba nhánh
Gốc 'bốn' tái hiện *li(j) cũng cho thấy sự hội tụ ấn tượng:
- Hán: Hán cổ *s.li[j]-s → Trung Cổ Hán *sijH → Quan Thoại sì 四. *s- thay thế *l- qua tương tác tiền tố.
- Tạng: bzhi (བཞི།). b- là tiền tố; zh- của gốc từ là kết quả của việc chính tiếng Tạng ngạc hóa âm bên *l- của PST trước nguyên âm hàng trước trong *li(j).
- Miến: le (လေး). l- bảo lưu trực tiếp *l- của PST.
Thêm hai cặp từ đồng nguyên
Mắt (目): PST *myak → Hán cổ *C.m(r)[u]k → mù; Tạng mig (མིག); Miến myak. Phụ âm cốt lõi *m- rất ổn định.
Tên (名): PST *r-miŋ → Hán cổ *meŋ → míng 名; Tạng ming (མིང་); Miến a-maññ (အမည်, đọc /ʔəmjì/). Âm cuối mũi có ở cả ba nhánh — tiếng Miến có -ññ ngạc trong khi tiếng Hán và tiếng Tạng có -ŋ, một tương ứng đều đặn.
Lưu ý phương pháp luận quan trọng
Nhận diện từ đồng nguyên trong Hán-Tạng khó hơn Ấn-Âu vì ba lý do: cấu trúc đơn âm của tiếng Hán và chữ tượng hình che giấu hình thái cũ; tiếng Hán và tiếng Tạng láng giềng hàng nghìn năm, trao đổi từ vay mượn tự do; cây hệ bên trong ngữ hệ vẫn còn tranh cãi. Dù vậy, số đếm vẫn là nguồn từ đồng nguyên tương đối ổn định; các dạng của '五' cho thấy những đối ứng âm thanh có quy luật giữa nhiều nhánh.