Mandarin (US heritage)
Tiếng Phổ thông người Mỹ gốc Hoa
Sinitic > Mandarin (American diaspora heritage)
Phổ thông thoại của người Hoa sinh tại Mỹ (ABC) — con cháu 2-3 đời của di dân nói phổ thông thoại từ Trung Quốc đại lục, Đài Loan hoặc Đông Nam Á, có tiếng Anh là tiếng mẹ đẻ. Trên nền phổ thông thoại chuẩn nhưng có biến đổi hệ thống do nền tiếng Anh: giản hóa thanh điệu (4→2-3 thanh), làm yếu các âm cuốn lưỡi thành âm ngạc-lợi, /r-/ đầu chịu ảnh hưởng tiếng Anh, nguyên âm bị đơn giản hóa theo tiếng Anh. Khác với chuẩn Bắc Kinh và Đài Bắc.
Nơi được sử dụng
Cách đọc chữ Hán trong Tiếng Phổ thông người Mỹ gốc Hoa
| Chữ Hán | Nghĩa | Âm đọc | Dạng viết | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | yi¹ | /i˥˥/ | |
| 二 | two | er⁴ | /ɚ˥˩/ | |
| 三 | three | san¹ | /san˥˥/ | |
| 四 | four | si⁴ | /sɹ̩˥˩/ | |
| 五 | five | wu³ | /u˨/ | |
| 六 | six | liu⁴ | /ljou˥˩/ | |
| 七 | seven | qi¹ | /t͡ɕʰi˥˥/ | |
| 八 | eight | ba¹ | /pa˥˥/ | |
| 九 | nine | jiu³ | /t͡ɕjou˨/ | |
| 十 | ten | shi² | /sɹ̩˧˥/ | |
| 日 | sun | ri⁴ | /ɹ̩˥˩/ | |
| 月 | moon | yue⁴ | /jwe˥˩/ | |
| 山 | mountain | shan¹ | /san˥˥/ | |
| 水 | water | shui³ | /sweɪ˨/ | |
| 火 | fire | huo³ | /xwo˨/ | |
| 木 | tree | mu⁴ | /mu˥˩/ | |
| 土 | soil | tu³ | /tʰu˨/ | |
| 天 | sky | tian¹ | /tʰjɛn˥˥/ | |
| 地 | ground | di⁴ | /ti˥˩/ | |
| 海 | sea | hai³ | /xaɪ˨/ | |
| 龍 | dragon | long² | /luŋ˧˥/ | |
| 虎 | tiger | hu³ | /xu˨/ | |
| 犬 | dog | quan³ | /t͡ɕʰjwɛn˨/ | |
| 馬 | horse | ma³ | /ma˨/ | |
| 鳥 | bird | niao³ | /njau˨/ | |
| 魚 | fish | yu² | /ju˧˥/ | |
| 牛 | ox | niu² | /njou˧˥/ | |
| 羊 | sheep | yang² | /jaŋ˧˥/ | |
| 貓 | cat | mao¹ | /mau˥˥/ | |
| 人 | person | ren² | /ɹən˧˥/ | |
| 手 | hand | shou³ | /sou˨/ | |
| 足 | foot | zu² | /tsu˧˥/ | |
| 目 | eye | mu⁴ | /mu˥˩/ | |
| 耳 | ear | er³ | /ɚ˨/ | |
| 口 | mouth | kou³ | /kʰou˨/ | |
| 頭 | head | tou² | /tʰou˧˥/ | |
| 心 | heart | xin¹ | /ɕin˥˥/ | |
| 血 | blood | xue⁴ | /ɕjwe˥˩/ | |
| 肉 | meat | rou⁴ | /ɹou˥˩/ | |
| 上 | up | shang⁴ | /saŋ˥˩/ | |
| 下 | down | xia⁴ | /ɕja˥˩/ | |
| 中 | middle | zhong¹ | /tsuŋ˥˥/ | |
| 中 | hit | zhong⁴ | /tsuŋ˥˩/ | |
| 央 | center | yang¹ | /jaŋ˥˥/ | |
| 左 | left | zuo³ | /tswo˨/ | |
| 右 | right | you⁴ | /jou˥˩/ | |
| 東 | east | dong¹ | /tuŋ˥˥/ | |
| 西 | west | xi¹ | /ɕi˥˥/ | |
| 南 | south | nan² | /nan˧˥/ | |
| 北 | north | bei³ | /peɪ˨/ | |
| 行 | go | xing² | /ɕiŋ˧˥/ | |
| 行 | row | hang² | /xɑŋ˧˥/ | |
| 来 | come | lai² | /laɪ˧˥/ | |
| 去 | leave | qu⁴ | /t͡ɕʰju˥˩/ | |
| 見 | see | jian⁴ | /t͡ɕjɛn˥˩/ | |
| 聞 | hear | wen² | /wən˧˥/ | |
| 食 | eat | shi² | /sɹ̩˧˥/ | |
| 飲 | drink | yin³ | /in˨/ | |
| 走 | run | zou³ | /tsou˨/ | |
| 坐 | sit | zuo⁴ | /tsuo˥˩/ | |
| 立 | stand | li⁴ | /li˥˩/ |
Nguồn
- Wikipedia: American-born Chinese, Heritage language, Mandarin in the United States
- Shih, Stephanie 'Phonetic Variability in Heritage Mandarin' (UC Berkeley dissertation 2010)
- He, Agnes Weiyun (ed.) 'Chinese as a Heritage Language' (UH Press 2008)
So sánh âm Hán tự
So sánh với các ngôn ngữ Sinitic > Mandarin (American diaspora heritage) liên quan
| Chữ Hán | Tiếng Phổ thông người Mỹ gốc Hoa | Tiếng Phổ thông người Thái gốc Hoa | Quan thoại Đài Loan | Tiếng Trung (Phổ thông) | Quan thoại Đông Bắc | Quan thoại Thiên Tân | Quan thoại Trùng Khánh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | yi¹ /i˥˥/ | yī /i˥˥/ | yī /i˥˥/ | yī /i˥˥/ | yi⁵⁵ /i˥˥/ | yi²¹ /i˨˩/ | yi²¹ /i˨˩/ |
| 二 | er⁴ /ɚ˥˩/ | èr /ɑɻ˥˩/ | èr /ɑɻ˥˩/ | èr /ɑɻ˥˩/ | er⁵³ /ɚ˥˧/ | er⁵³ /ɚ˥˧/ | er²¹⁴ /ɚ˨˩˦/ |
| 三 | san¹ /san˥˥/ | sān /san˥˥/ | sān /san˥˥/ | sān /san˥˥/ | san⁵⁵ /san˥˥/ | san²¹ /sɑn˨˩/ | san⁵⁵ /san˥˥/ |
| 四 | si⁴ /sɹ̩˥˩/ | sì /sɿ˥˩/ | sì /sɿ˥˩/ | sì /sɿ˥˩/ | si⁵³ /sɿ˥˧/ | si⁵³ /sɿ˥˧/ | si²¹⁴ /sɿ˨˩˦/ |
| 五 | wu³ /u˨/ | wǔ /u˨˩˦/ | wǔ /u˨˩˦/ | wǔ /u˨˩˦/ | wu²¹³ /u˨˩˧/ | wu¹³ /u˩˧/ | wu⁴² /u˦˨/ |
| 六 | liu⁴ /ljou˥˩/ | liù /ljou˥˩/ | liù /ljou˥˩/ | liù /ljou˥˩/ | liu⁵³ /liou˥˧/ | liu⁵³ /liou˥˧/ | liu²¹ /liəu˨˩/ |
| 七 | qi¹ /t͡ɕʰi˥˥/ | qī /t͡ɕʰi˥˥/ | qī /t͡ɕʰi˥˥/ | qī /t͡ɕʰi˥˥/ | qi⁵⁵ /tɕʰi˥˥/ | qi²¹ /tɕʰi˨˩/ | qi²¹ /tɕʰi˨˩/ |
| 八 | ba¹ /pa˥˥/ | bā /pa˥˥/ | bā /pa˥˥/ | bā /pa˥˥/ | ba⁵⁵ /pa˥˥/ | ba²¹ /pa˨˩/ | ba²¹ /pa˨˩/ |
| 九 | jiu³ /t͡ɕjou˨/ | jiǔ /t͡ɕjou˨˩˦/ | jiǔ /t͡ɕjou˨˩˦/ | jiǔ /t͡ɕjou˨˩˦/ | jiu²¹³ /tɕiou˨˩˧/ | jiu¹³ /tɕiou˩˧/ | jiu⁴² /tɕiəu˦˨/ |
| 十 | shi² /sɹ̩˧˥/ | shí /sz̩˧˥/ | shí /sz̩˧˥/ | shí /ʂʐ̩˧˥/ | shi³⁵ /ʂʐ̩˧˥/ | shi⁴⁵ /ʂʐ̩˦˥/ | si²¹ /sɿ˨˩/ |
| 日 | ri⁴ /ɹ̩˥˩/ | rì /z̩˥˩/ | rì /z̩˥˩/ | rì /ʐ̩˥˩/ | ri⁵³ /ʐ̩˥˧/ | ri⁵³ /ʐ̩˥˧/ | zi²¹ /zɿ˨˩/ |
| 月 | yue⁴ /jwe˥˩/ | yuè /ɥe˥˩/ | yuè /ɥe˥˩/ | yuè /ɥe˥˩/ | yue⁵³ /ye˥˧/ | yue⁵³ /ye˥˧/ | yue²¹ /ye˨˩/ |
| 山 | shan¹ /san˥˥/ | shān /san˥˥/ | shān /san˥˥/ | shān /ʂan˥˥/ | shan⁵⁵ /ʂan˥˥/ | shan²¹ /ʂɑn˨˩/ | san⁵⁵ /san˥˥/ |
| 水 | shui³ /sweɪ˨/ | shuǐ /sueɪ˨˩˦/ | shuǐ /sueɪ˨˩˦/ | shuǐ /ʂueɪ˨˩˦/ | shui²¹³ /ʂueɪ˨˩˧/ | shui¹³ /ʂueɪ˩˧/ | sui⁴² /suei˦˨/ |
| 火 | huo³ /xwo˨/ | huǒ /xuo˨˩˦/ | huǒ /xuo˨˩˦/ | huǒ /xuo˨˩˦/ | huo²¹³ /xuo˨˩˧/ | huo¹³ /xuo˩˧/ | huo⁴² /xo˦˨/ |
| 木 | mu⁴ /mu˥˩/ | mù /mu˥˩/ | mù /mu˥˩/ | mù /mu˥˩/ | mu⁵³ /mu˥˧/ | mu⁵³ /mu˥˧/ | mu²¹ /mu˨˩/ |
| 土 | tu³ /tʰu˨/ | tǔ /tʰu˨˩˦/ | tǔ /tʰu˨˩˦/ | tǔ /tʰu˨˩˦/ | tu²¹³ /tʰu˨˩˧/ | tu¹³ /tʰu˩˧/ | tu⁴² /tʰu˦˨/ |
| 天 | tian¹ /tʰjɛn˥˥/ | tiān /tʰjɛn˥˥/ | tiān /tʰjɛn˥˥/ | tiān /tʰjɛn˥˥/ | tian⁵⁵ /tʰiɛn˥˥/ | tian²¹ /tʰiɛn˨˩/ | tian⁵⁵ /tʰiɛn˥˥/ |
| 地 | di⁴ /ti˥˩/ | dì /ti˥˩/ | dì /ti˥˩/ | dì /ti˥˩/ | di⁵³ /ti˥˧/ | di⁵³ /ti˥˧/ | di²¹⁴ /ti˨˩˦/ |
| 海 | hai³ /xaɪ˨/ | hǎi /xaɪ˨˩˦/ | hǎi /xaɪ˨˩˦/ | hǎi /xaɪ˨˩˦/ | hai²¹³ /xai˨˩˧/ | hai¹³ /xai˩˧/ | hai⁴² /xai˦˨/ |
| 龍 | long² /luŋ˧˥/ | lóng /luŋ˧˥/ | lóng /luŋ˧˥/ | lóng /luŋ˧˥/ | long³⁵ /luŋ˧˥/ | long⁴⁵ /luŋ˦˥/ | nong²¹ /noŋ˨˩/ |
| 虎 | hu³ /xu˨/ | hǔ /xu˨˩˦/ | hǔ /xu˨˩˦/ | hǔ /xu˨˩˦/ | hu²¹³ /xu˨˩˧/ | hu¹³ /xu˩˧/ | fu⁴² /fu˦˨/ |
| 犬 | quan³ /t͡ɕʰjwɛn˨/ | quǎn /t͡ɕʰɥɛn˨˩˦/ | quǎn /t͡ɕʰɥɛn˨˩˦/ | quǎn /t͡ɕʰɥɛn˨˩˦/ | quan²¹³ /tɕʰyɛn˨˩˧/ | quan¹³ /tɕʰyɛn˩˧/ | quan⁴² /tɕʰyɛn˦˨/ |
| 馬 | ma³ /ma˨/ | mǎ /ma˨˩˦/ | mǎ /ma˨˩˦/ | mǎ /ma˨˩˦/ | ma²¹³ /ma˨˩˧/ | ma¹³ /ma˩˧/ | ma⁴² /ma˦˨/ |
| 鳥 | niao³ /njau˨/ | niǎo /njau˨˩˦/ | niǎo /njau˨˩˦/ | niǎo /njau˨˩˦/ | niao²¹³ /niɔ˨˩˧/ | niao¹³ /niau˩˧/ | niao⁴² /niau˦˨/ |
| 魚 | yu² /ju˧˥/ | yú /y˧˥/ | yú /y˧˥/ | yú /y˧˥/ | yu³⁵ /y˧˥/ | yu⁴⁵ /y˦˥/ | yu²¹ /y˨˩/ |
| 牛 | niu² /njou˧˥/ | niú /njou˧˥/ | niú /njou˧˥/ | niú /njou˧˥/ | niu³⁵ /niou˧˥/ | niu⁴⁵ /niou˦˥/ | niu²¹ /niəu˨˩/ |
| 羊 | yang² /jaŋ˧˥/ | yáng /jaŋ˧˥/ | yáng /jaŋ˧˥/ | yáng /jaŋ˧˥/ | yang³⁵ /iaŋ˧˥/ | yang⁴⁵ /iɑŋ˦˥/ | yang²¹ /iaŋ˨˩/ |
| 貓 | mao¹ /mau˥˥/ | māo /mau˥˥/ | māo /mau˥˥/ | māo /mau˥˥/ | mao⁵⁵ /mau˥˥/ | mao²¹ /mau˨˩/ | mao⁵⁵ /mau˥˥/ |
| 人 | ren² /ɹən˧˥/ | rén /zən˧˥/ | rén /zən˧˥/ | rén /ʐən˧˥/ | ren³⁵ /ʐən˧˥/ | ren⁴⁵ /ʐən˦˥/ | zen²¹ /zən˨˩/ |
| 手 | shou³ /sou˨/ | shǒu /sou˨˩˦/ | shǒu /sou˨˩˦/ | shǒu /ʂou˨˩˦/ | shou²¹³ /ʂou˨˩˧/ | shou¹³ /ʂou˩˧/ | sou⁴² /səu˦˨/ |
| 足 | zu² /tsu˧˥/ | zú /tsu˧˥/ | zú /tsu˧˥/ | zú /tsu˧˥/ | zu³⁵ /tsu˧˥/ | zu⁴⁵ /tsu˦˥/ | zu²¹ /tsu˨˩/ |
| 目 | mu⁴ /mu˥˩/ | mù /mu˥˩/ | mù /mu˥˩/ | mù /mu˥˩/ | mu⁵³ /mu˥˧/ | mu⁵³ /mu˥˧/ | mu²¹ /mu˨˩/ |
| 耳 | er³ /ɚ˨/ | ěr /ɑɻ˨˩˦/ | ěr /ɑɻ˨˩˦/ | ěr /ɑɻ˨˩˦/ | er²¹³ /ɚ˨˩˧/ | er¹³ /ɚ˩˧/ | er⁴² /ɚ˦˨/ |
| 口 | kou³ /kʰou˨/ | kǒu /kʰou˨˩˦/ | kǒu /kʰou˨˩˦/ | kǒu /kʰou˨˩˦/ | kou²¹³ /kʰou˨˩˧/ | kou¹³ /kʰou˩˧/ | kou⁴² /kʰəu˦˨/ |
| 頭 | tou² /tʰou˧˥/ | tóu /tʰou˧˥/ | tóu /tʰou˧˥/ | tóu /tʰou˧˥/ | tou³⁵ /tʰou˧˥/ | tou⁴⁵ /tʰou˦˥/ | tou²¹ /tʰəu˨˩/ |
| 心 | xin¹ /ɕin˥˥/ | xīn /ɕin˥˥/ | xīn /ɕin˥˥/ | xīn /ɕin˥˥/ | xin⁵⁵ /ɕin˥˥/ | xin²¹ /ɕin˨˩/ | xin⁵⁵ /ɕin˥˥/ |
| 血 | xue⁴ /ɕjwe˥˩/ | xuè /ɕye˥˩/ | xuè /ɕye˥˩/ | 血液（文讀・書面）xuè /ɕye˥˩/流血（白讀・口語）xiě /ɕje˨˩˦/ | xue⁵³ /ɕye˥˧/ | xue⁵³ /ɕye˥˧/ | xue²¹ /ɕye˨˩/ |
| 肉 | rou⁴ /ɹou˥˩/ | ròu /zou˥˩/ | ròu /zou˥˩/ | ròu /ʐou˥˩/ | rou⁵³ /ʐou˥˧/ | rou⁵³ /ʐou˥˧/ | zou²¹ /zəu˨˩/ |
| 上 | shang⁴ /saŋ˥˩/ | shàng /saŋ˥˩/ | shàng /saŋ˥˩/ | shàng /ʂaŋ˥˩/ | shang⁵³ /ʂaŋ˥˧/ | shang⁵³ /ʂɑŋ˥˧/ | sang²¹⁴ /saŋ˨˩˦/ |
| 下 | xia⁴ /ɕja˥˩/ | xià /ɕja˥˩/ | xià /ɕja˥˩/ | xià /ɕja˥˩/ | xia⁵³ /ɕja˥˧/ | xia⁵³ /ɕia˥˧/ | xia²¹⁴ /ɕia˨˩˦/ |
| 中 | zhong¹ /tsuŋ˥˥/ | zhōng /t͡suŋ˥˥/ | zhōng /t͡suŋ˥˥/ | zhōng /t͡ʂuŋ˥˥/ | zhong⁵⁵ /tʂuŋ˥˥/ | zhong²¹ /tʂuŋ˨˩/ | zong⁵⁵ /tsoŋ˥˥/ |
| 中 | zhong⁴ /tsuŋ˥˩/ | zhòng /t͡suŋ˥˩/ | zhòng /t͡suŋ˥˩/ | zhòng /t͡ʂuŋ˥˩/ | zhong⁵³ /tʂuŋ˥˧/ | zhong⁵³ /tʂuŋ˥˧/ | zong²¹⁴ /tsoŋ˨˩˦/ |
| 央 | yang¹ /jaŋ˥˥/ | yāng /jaŋ˥˥/ | yāng /jaŋ˥˥/ | yāng /jaŋ˥˥/ | yang⁵⁵ /iaŋ˥˥/ | yang²¹ /iɑŋ˨˩/ | yang⁵⁵ /iaŋ˥˥/ |
| 左 | zuo³ /tswo˨/ | zuǒ /tsuo˨˩˦/ | zuǒ /tsuo˨˩˦/ | zuǒ /tsuo˨˩˦/ | zuo²¹³ /tsuo˨˩˧/ | zuo¹³ /tsuo˩˧/ | zuo⁴² /tso˦˨/ |
| 右 | you⁴ /jou˥˩/ | yòu /jou˥˩/ | yòu /jou˥˩/ | yòu /jou˥˩/ | you⁵³ /iou˥˧/ | you⁵³ /iou˥˧/ | you²¹⁴ /iəu˨˩˦/ |
| 東 | dong¹ /tuŋ˥˥/ | dōng /tuŋ˥˥/ | dōng /tuŋ˥˥/ | dōng /tuŋ˥˥/ | dong⁵⁵ /tuŋ˥˥/ | dong²¹ /tuŋ˨˩/ | dong⁵⁵ /toŋ˥˥/ |
| 西 | xi¹ /ɕi˥˥/ | xī /ɕi˥˥/ | xī /ɕi˥˥/ | xī /ɕi˥˥/ | xi⁵⁵ /ɕi˥˥/ | xi²¹ /ɕi˨˩/ | xi⁵⁵ /ɕi˥˥/ |
| 南 | nan² /nan˧˥/ | nán /nan˧˥/ | nán /nan˧˥/ | nán /nan˧˥/ | nan³⁵ /nan˧˥/ | nan⁴⁵ /nan˦˥/ | nan²¹ /nan˨˩/ |
| 北 | bei³ /peɪ˨/ | běi /peɪ˨˩˦/ | běi /peɪ˨˩˦/ | běi /peɪ˨˩˦/ | bei²¹³ /pei˨˩˧/ | bei¹³ /pei˩˧/ | be²¹ /pe˨˩/ |
| 行 | xing² /ɕiŋ˧˥/ | xíng /ɕiŋ˧˥/ | xíng /ɕiŋ˧˥/ | xíng /ɕiŋ˧˥/ | xing³⁵ /ɕiŋ˧˥/ | xing⁴⁵ /ɕiŋ˦˥/ | xin²¹ /ɕin˨˩/ |
| 行 | hang² /xɑŋ˧˥/ | háng /xɑŋ˧˥/ | háng /xaŋ˧˥/ | háng /xɑŋ˧˥/ | hang³⁵ /xaŋ˧˥/ | hang⁴⁵ /xɑŋ˦˥/ | han²¹ /xan˨˩/ |
| 来 | lai² /laɪ˧˥/ | lái /laɪ˧˥/ | lái /laɪ˧˥/ | lái /laɪ˧˥/ | lai³⁵ /lai˧˥/ | lai⁴⁵ /lai˦˥/ | lai²¹ /lai˨˩/ |
| 去 | qu⁴ /t͡ɕʰju˥˩/ | qù /t͡ɕʰy˥˩/ | qù /t͡ɕʰy˥˩/ | qù /t͡ɕʰy˥˩/ | qu⁵³ /tɕʰy˥˧/ | qu⁵³ /tɕʰy˥˧/ | qu²¹⁴ /tɕʰy˨˩˦/ |
| 見 | jian⁴ /t͡ɕjɛn˥˩/ | jiàn /t͡ɕjɛn˥˩/ | jiàn /t͡ɕjɛn˥˩/ | jiàn /t͡ɕjɛn˥˩/ | jian⁵³ /tɕiɛn˥˧/ | jian⁵³ /tɕiɛn˥˧/ | jian²¹⁴ /tɕiɛn˨˩˦/ |
| 聞 | wen² /wən˧˥/ | wén /uən˧˥/ | wén /uən˧˥/ | wén /uən˧˥/ | wen³⁵ /uən˧˥/ | wen⁴⁵ /uən˦˥/ | wen²¹ /uən˨˩/ |
| 食 | shi² /sɹ̩˧˥/ | shí /sz̩˧˥/ | shí /sz̩˧˥/ | shí /ʂʐ̩˧˥/ | shi³⁵ /ʂʐ̩˧˥/ | shi⁴⁵ /ʂʐ̩˦˥/ | si²¹ /sɿ˨˩/ |
| 飲 | yin³ /in˨/ | yǐn /in˨˩˦/ | yǐn /in˨˩˦/ | yǐn /in˨˩˦/ | yin²¹³ /in˨˩˧/ | yin¹³ /in˩˧/ | yin⁴² /in˦˨/ |
| 走 | zou³ /tsou˨/ | zǒu /tsou˨˩˦/ | zǒu /tsou˨˩˦/ | zǒu /tsou˨˩˦/ | zou²¹³ /tsou˨˩˧/ | zou¹³ /tsou˩˧/ | zou⁴² /tsəu˦˨/ |
| 坐 | zuo⁴ /tsuo˥˩/ | zuò /tsuo˥˩/ | zuò /tsuo˥˩/ | zuò /tsuo˥˩/ | zuo⁵³ /tsuo˥˧/ | zuo⁵³ /tsuo˥˧/ | zuo²¹⁴ /tso˨˩˦/ |
| 立 | li⁴ /li˥˩/ | lì /li˥˩/ | lì /li˥˩/ | lì /li˥˩/ | li⁵³ /li˥˧/ | li⁵³ /li˥˧/ | ni²¹ /ni˨˩/ |
Trang 1/7
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.