Wichí Lhamtés
Вічі
матако-матагуайська сім'я
Вічі (раніше матако; автонім Wichí Lhamtés «мовлення вічі») — основна мова сім'ї матако-матагуая, якою розмовляють близько 50 000–60 000 людей вічі в регіоні Гран-Чако в Аргентині, Болівії та Парагваї. Сім'я матако-матагуая невелика й ізольована в межах південноамериканського мовознавства, причому вічі є її найбільшим членом поряд із нівакле, мака та чороте. З лінгвістичного погляду вічі має типові для матако-матагуая риси: номінативно-акузативне узгодження, іменні частки класифікаторного типу та порядок складників SVO з тенденцією до кінцевої позиції дієслова. Спільнота вічі активно бере участь в аргентинських рухах за права корінних народів від 1990-х років, із двомовною освітою в провінціях Сальта та Формоса.
Де нею розмовляють
31 основних слів мовою Вічі
Вода
inot
/inot/
Вогонь
itoj
/itox/
Сонце
ifwala
/ifʷala/
Місяць
hawu
/hawu/
Зірка
katʼes
/katʼes/
Мати
ko
/ko/
Батько
lo
/lo/
Я
olham
/olam/
Ти
am
/am/
Ім'я
lhey
/ɬej/
Око
titsej
/titsex/
Рука
kuwej
/kuwex/
Серце
kahayl
/kahajl/
Любов
lhayanej
/ʎajanex/
Дерево
halaj
/halax/
Дім
wek
/wek/
Собака
asinaj
/asinax/
Кішка
mishi
/miʃi/
Їсти
lechek
/letʃek/
Пити
yim
/jim/
Один
ifwa
/ifʷa/
Два
nitewk
/nitewk/
Привіт
hayej
/hajex/
Дякую
nehayij
/nehajix/
Добрий
is
/is/
Зозуля
hotsen'i
/hotsenˈʔi/
Джерела
Порівняння слів
Порівняння зі спорідненими мовами Mataco-Mataguayan
| Значення | Вічі | Ачуар | Шуар | Мова сора | Північна ембера | Аякучанська кечуа | Атикамек |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Вода | inot /inot/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | daŋa /daŋa/ | do /do/ | yaku /jaku/ | nipi /nipi/ |
| Вогонь | itoj /itox/ | ji /hi/ | ji /hi/ | tin /tin/ | tu /tu/ | nina /nina/ | ickoteo /iʃkoteo/ |
| Сонце | ifwala /ifʷala/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | dag /dag/ | hewa /hewa/ | inti /inti/ | pisim /pisim/ |
| Місяць | hawu /hawu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | dian /dian/ | ahuru /ahuɾu/ | killa /kiʎa/ | tipikaw pisim /tipikaw pisim/ |
| Зірка | katʼes /katʼes/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | tərɖaŋ /tərɖaŋ/ | chidua /tʃidua/ | quyllur /ˈqojʎur/ | atcakos /atʃakos/ |
| Мати | ko /ko/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | ayo /ajo/ | papa /papa/ | mama /mama/ | okawi /okawi/ |
| Батько | lo /lo/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | aba /aba/ | apa /apa/ | tayta /tajta/ | ohi /ohi/ |
| Я | olham /olam/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ɲen /ɲɛn/ | mʉ /mɨ/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | nir /niɾ/ |
| Ти | am /am/ | ame /ame/ | ame /ame/ | am /am/ | bʉ /bɨ/ | qam /qam/ | kir /kiɾ/ |
| Ім'я | lhey /ɬej/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | ɲum /ɲum/ | trʉ̃ /tɾɨ̃/ | suti /ˈsuti/ | wirowin /wiɾowin/ |
| Око | titsej /titsex/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | siʔi /siʔi/ | tau /tau/ | ñawi /ɲawi/ | mickisikw /mitʃkisikʷ/ |
| Рука | kuwej /kuwex/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | si /si/ | jua /xua/ | maki /maki/ | kicikon /kitʃikon/ |
| Серце | kahayl /kahajl/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | suʔun /suʔun/ | ƀakhuru /ɓakuɾu/ | sunqu /suŋqu/ | mite /mite/ |
| Любов | lhayanej /ʎajanex/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | adi /adi/ | ãỹba /ãɨba/ | kuyay /kujaj/ | sakitewin /sakitewin/ |
| Дерево | halaj /halax/ | numi /numi/ | numi /numi/ | dar /dar/ | bakuru /bakuɾu/ | sacha /satʃa/ | mihtikw /mihtikw/ |
| Дім | wek /wek/ | jea /hea/ | jea /hea/ | suʔuŋ /suʔuŋ/ | te /te/ | wasi /wasi/ | miciwap /mitʃiwap/ |
| Собака | asinaj /asinax/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | sua /sua/ | usa /usa/ | allqu /aʎqu/ | atim /atim/ |
| Кішка | mishi /miʃi/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | biri /biri/ | misu /misu/ | michi /mitʃi/ | minoc /minotʃ/ |
| Їсти | lechek /letʃek/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | kay /kaj/ | ko /ko/ | mikuy /mikuj/ | mitikwa /mitikwa/ |
| Пити | yim /jim/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | pim /pim/ | dorrare /doraɾe/ | upyay /upjaj/ | minikwa /minikwa/ |
| Один | ifwa /ifʷa/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | aboy /aboj/ | aba /aba/ | huk /huk/ | peikw /pejkʷ/ |
| Два | nitewk /nitewk/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | baguu /baɡu/ | umé /ume/ | iskay /ˈiskaj/ | niso /niso/ |
| Привіт | hayej /hajex/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | limtam /limtam/ | sake bia /sake bia/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | kwei /kwej/ |
| Дякую | nehayij /nehajix/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | surai /surai/ | bia bara /bia baɾa/ | añay /aɲaj/ | mikwetc /mikwetʃ/ |
| Добрий | is /is/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | mando /mando/ | bia /bia/ | allin /aʎin/ | miloci /milotʃi/ |
| Зозуля | hotsen'i /hotsenˈʔi/ | — | — | — | b̶ijũẽ /ɓiˈhũẽ/ | — | — |
Частина LangMap — проєкту візуалізації мов. Це статичне, індексоване резюме; інтерактивні карти пропонують аудіо вимови, фільтри та вигляд глобуса.