Runasimi
Quechua
Quechua
Il quechua (codice di macrolingua ISO 639-3: que) è una famiglia o un continuum di lingue affini parlate lungo le Ande, dalla Colombia meridionale e dall’Ecuador attraverso Perù e Bolivia fino all’Argentina settentrionale e al Cile. Forme regionali come kichwa ecuadoriano, varietà del Perù centrale e quechua meridionale possono differire abbastanza da limitare la comprensione reciproca; il quechua non è quindi una lingua uniforme e il nome «Runa Simi» non è universale. Le varietà quechua si diffusero prima e durante l’Impero inca e furono poi lenguas generales coloniali, ma la loro storia è più complessa della discendenza da un solo standard di Cuzco. Generalmente agglutinanti e suffissanti, preferiscono l’ordine soggetto–oggetto–verbo e spesso marcano evidenzialità o fonte dell’informazione, con sistemi diversi per ramo. Ortografie latine e riconoscimento variano: il Perù riconosce il quechua dove predomina, la Bolivia come lingua indigena ufficiale e l’Ecuador il kichwa per i rapporti interculturali.
Dove si parla
31 parole essenziali in Quechua
Acqua
yaku
/jaku/
Fuoco
nina
/nina/
Sole
inti
/inti/
Luna
killa
/kiʎa/
Stella
quyllur
/ˈqojʎʊr/
Madre
mama
/mama/
Padre
tayta
/tajta/
Io
ñuqa
/ˈɲʊqa/
Tu
qam
/qam/
Nome
suti
/ˈsuti/
Occhio
ñawi
/ɲawi/
Mano
maki
/maki/
Cuore
sunqu
/suŋqu/
Amore
munay
/munaj/
Albero
sacha
/satʃa/
Casa
wasi
/wasi/
Cane
allqu
/aʎqu/
Gatto
misi
/misi/
Mangiare
mikhuy
/mikʰuj/
Bere
upyay
/upjaj/
Uno
huk
/huk/
Due
iskay
/ˈiskaj/
Ciao
allillanchu
/aʎiʎantʃu/
Grazie
sulpayki
/sulpajki/
Buono
allin
/aʎin/
Cuculo
chikwan
/ˈtʃikwan/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Quechuan correlate
| Significato | Quechua | Quechua di Ayacucho | Quechua classico | Quechua del Cusco | Aymara | Jaqaru | Papiamento |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | uma /uma/ | uma /uma/ | awa /awa/ |
| Fuoco | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | kandela /kandela/ |
| Sole | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | solo /solo/ |
| Luna | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | phaxsi /pʰaχsi/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | luna /luna/ |
| Stella | quyllur /ˈqojʎʊr/ | quyllur /ˈqojʎur/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqojʎur/ | warawara /waɾawaɾa/ | wara /waɾa/ | strea /ˈstre.a/ |
| Madre | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Padre | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | awki /awki/ | tata /tata/ |
| Io | ñuqa /ˈɲʊqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | naya /naja/ | naya /naja/ | mi /mi/ |
| Tu | qam /qam/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | juma /huma/ | juma /huma/ | bo /bo/ |
| Nome | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /suti/ | nòmber /ˈnɔmbər/ |
| Occhio | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | wowo /wowo/ |
| Mano | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | man /man/ |
| Cuore | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | chuyma /tʃujma/ | chuyma /tʃujma/ | kurason /kurason/ |
| Amore | munay /munaj/ | kuyay /kujaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | amor /amor/ |
| Albero | sacha /satʃa/ | sacha /satʃa/ | sach'a /satʃʼa/ | sachʼa /satʃʼa/ | quqa /quqa/ | qhura /qʰuɾa/ | palu /palu/ |
| Casa | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | uta /uta/ | uta /uta/ | kas /kas/ |
| Cane | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | anu /anu/ | anu /anu/ | kacho /katʃo/ |
| Gatto | misi /misi/ | michi /mitʃi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | phisi /pʰisi/ | phishi /pʰiʃi/ | pushi /puʃi/ |
| Mangiare | mikhuy /mikʰuj/ | mikuy /mikuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mankaña /mankaɲa/ | kome /kome/ |
| Bere | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | bebe /bebe/ |
| Uno | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | maya /maja/ | maya /maja/ | un /un/ |
| Due | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | paya /paja/ | paya /paja/ | dos /dos/ |
| Ciao | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | kamisaki /kamisaki/ | kamishti /kamiʃti/ | bon dia /bon dia/ |
| Grazie | sulpayki /sulpajki/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | yuspaa /juspaː/ | danki /daŋki/ |
| Buono | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | suma /suma/ | shuma /ʃuma/ | bon /bon/ |
| Cuculo | chikwan /ˈtʃikwan/ | — | — | — | — | — | — |
Ordine delle parole a confronto
Confronta con le principali lingue del mondo
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.