Wichí Lhamtés
Bahasa Wichí
Rumpun Mataco-Mataguaya
Wichí (dahulu Mataco; secara autonim Wichí Lhamtés "tutur Wichí") adalah bahasa utama rumpun Mataco-Mataguayan, dituturkan oleh sekitar 50.000–60.000 orang Wichí di seluruh wilayah Gran Chaco di Argentina, Bolivia, dan Paraguay. Rumpun Mataco-Mataguayan kecil dan terisolasi dalam linguistik Amerika Selatan, dengan Wichí sebagai anggota terbesar di samping Nivaclé, Maká, dan Chorote. Secara linguistik, Wichí memiliki ciri khas Mataco-Mataguayan: penyelarasan nominatif-akusatif, partikel nomina mirip penggolong, dan urutan konstituen SVO dengan kecenderungan verba di akhir. Komunitas Wichí telah aktif dalam gerakan hak-hak masyarakat adat Argentina sejak tahun 1990-an, dengan pendidikan dwibahasa di provinsi Salta dan Formosa.
Tempat dituturkan
31 kata inti dalam Bahasa Wichí
Air
inot
/inot/
Api
itoj
/itox/
Matahari
ifwala
/ifʷala/
Bulan
hawu
/hawu/
Bintang
katʼes
/katʼes/
Ibu
ko
/ko/
Ayah
lo
/lo/
Saya
olham
/olam/
Kamu
am
/am/
Nama
lhey
/ɬej/
Mata
titsej
/titsex/
Tangan
kuwej
/kuwex/
Hati
kahayl
/kahajl/
Cinta
lhayanej
/ʎajanex/
Pohon
halaj
/halax/
Rumah
wek
/wek/
Anjing
asinaj
/asinax/
Kucing
mishi
/miʃi/
Makan
lechek
/letʃek/
Minum
yim
/jim/
Satu
ifwa
/ifʷa/
Dua
nitewk
/nitewk/
Halo
hayej
/hajex/
Terima kasih
nehayij
/nehajix/
Baik
is
/is/
Burung kangkok
hotsen'i
/hotsenˈʔi/
Sumber
Perbandingan kata
Dibandingkan dengan bahasa Mataco-Mataguayan terkait
| Arti | Bahasa Wichí | Bahasa Achuar | Shuar | Bahasa Sora | Bahasa Emberá Utara | Bahasa Quechua Ayacucho | Bahasa Atikamekw |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Air | inot /inot/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | daŋa /daŋa/ | do /do/ | yaku /jaku/ | nipi /nipi/ |
| Api | itoj /itox/ | ji /hi/ | ji /hi/ | tin /tin/ | tu /tu/ | nina /nina/ | ickoteo /iʃkoteo/ |
| Matahari | ifwala /ifʷala/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | dag /dag/ | hewa /hewa/ | inti /inti/ | pisim /pisim/ |
| Bulan | hawu /hawu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | dian /dian/ | ahuru /ahuɾu/ | killa /kiʎa/ | tipikaw pisim /tipikaw pisim/ |
| Bintang | katʼes /katʼes/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | tərɖaŋ /tərɖaŋ/ | chidua /tʃidua/ | quyllur /ˈqojʎur/ | atcakos /atʃakos/ |
| Ibu | ko /ko/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | ayo /ajo/ | papa /papa/ | mama /mama/ | okawi /okawi/ |
| Ayah | lo /lo/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | aba /aba/ | apa /apa/ | tayta /tajta/ | ohi /ohi/ |
| Saya | olham /olam/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ɲen /ɲɛn/ | mʉ /mɨ/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | nir /niɾ/ |
| Kamu | am /am/ | ame /ame/ | ame /ame/ | am /am/ | bʉ /bɨ/ | qam /qam/ | kir /kiɾ/ |
| Nama | lhey /ɬej/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | ɲum /ɲum/ | trʉ̃ /tɾɨ̃/ | suti /ˈsuti/ | wirowin /wiɾowin/ |
| Mata | titsej /titsex/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | siʔi /siʔi/ | tau /tau/ | ñawi /ɲawi/ | mickisikw /mitʃkisikʷ/ |
| Tangan | kuwej /kuwex/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | si /si/ | jua /xua/ | maki /maki/ | kicikon /kitʃikon/ |
| Hati | kahayl /kahajl/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | suʔun /suʔun/ | ƀakhuru /ɓakuɾu/ | sunqu /suŋqu/ | mite /mite/ |
| Cinta | lhayanej /ʎajanex/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | adi /adi/ | ãỹba /ãɨba/ | kuyay /kujaj/ | sakitewin /sakitewin/ |
| Pohon | halaj /halax/ | numi /numi/ | numi /numi/ | dar /dar/ | bakuru /bakuɾu/ | sacha /satʃa/ | mihtikw /mihtikw/ |
| Rumah | wek /wek/ | jea /hea/ | jea /hea/ | suʔuŋ /suʔuŋ/ | te /te/ | wasi /wasi/ | miciwap /mitʃiwap/ |
| Anjing | asinaj /asinax/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | sua /sua/ | usa /usa/ | allqu /aʎqu/ | atim /atim/ |
| Kucing | mishi /miʃi/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | biri /biri/ | misu /misu/ | michi /mitʃi/ | minoc /minotʃ/ |
| Makan | lechek /letʃek/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | kay /kaj/ | ko /ko/ | mikuy /mikuj/ | mitikwa /mitikwa/ |
| Minum | yim /jim/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | pim /pim/ | dorrare /doraɾe/ | upyay /upjaj/ | minikwa /minikwa/ |
| Satu | ifwa /ifʷa/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | aboy /aboj/ | aba /aba/ | huk /huk/ | peikw /pejkʷ/ |
| Dua | nitewk /nitewk/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | baguu /baɡu/ | umé /ume/ | iskay /ˈiskaj/ | niso /niso/ |
| Halo | hayej /hajex/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | limtam /limtam/ | sake bia /sake bia/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | kwei /kwej/ |
| Terima kasih | nehayij /nehajix/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | surai /surai/ | bia bara /bia baɾa/ | añay /aɲaj/ | mikwetc /mikwetʃ/ |
| Baik | is /is/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | mando /mando/ | bia /bia/ | allin /aʎin/ | miloci /milotʃi/ |
| Burung kangkok | hotsen'i /hotsenˈʔi/ | — | — | — | b̶ijũẽ /ɓiˈhũẽ/ | — | — |
Bagian dari LangMap — proyek visualisasi linguistik. Ini ringkasan statis yang dapat dirayapi; peta interaktif menyediakan audio pelafalan, filter, dan tampilan globe.