Tule
San Blas Kuna
Chibcha
El kuna de San Blas (de forma autónima Tule, también escrito Kuna o Guna) es la lengua del pueblo guna de la costa caribeña de Panamá y las zonas fronterizas de Colombia. Los kunas viven principalmente en la comarca de Guna Yala (San Blas), un territorio indígena autónomo establecido en 1953 tras la Revolución Tule de 1925, que les otorgó el autogobierno kuna. Lingüísticamente, el kuna es una lengua chibcha, aunque su posición dentro del chibcha es objeto de debate: muestra una divergencia sustancial respecto de otras lenguas chibchas y podría representar una rama temprana del árbol genealógico de la familia. Los kunas son mundialmente famosos por sus distintivos objetos culturales: las molas (intrincados paneles de tela en aplicación inversa elaborados por las mujeres kunas), que hoy se coleccionan como arte popular en todo el mundo, y la organización cultural matrilineal que confiere a las mujeres kunas una considerable autoridad económica y política. Los kunas poseen una de las organizaciones políticas indígenas más sólidas de América, con un Congreso Cultural activo que publica libros en lengua kuna y protege la propiedad intelectual sobre los diseños culturales kunas.
Dónde se habla
31 palabras esenciales en San Blas Kuna
Agua
di
/di/
Fuego
so
/so/
Sol
olo
/olo/
Luna
nii
/niː/
Estrella
bisir
/pisiɾ/
Madre
nan
/nan/
Padre
baba
/baba/
Yo
an
/an/
Tú
be
/pe/
Nombre
nug
/nuk/
Ojo
ibya
/ibja/
Mano
arigan
/aɾiɡan/
Corazón
kurgin
/kuɾɡin/
Amor
sabbi
/sabːi/
Árbol
sappi
/sapːi/
Casa
nega
/neɡa/
Perro
achu
/atʃu/
Gato
miji
/midʒi/
Comer
gunne
/ɡune/
Beber
gobe
/ɡobe/
Uno
kuenki
/kweŋki/
Dos
bo
/po/
Hola
nuedi
/nweðiː/
Gracias
nuedi malo
/nweðiː malo/
Bueno
nuegan
/nweɡan/
Fuentes
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Chibchan relacionadas
| Significado | San Blas Kuna | Kanite | Papiamento | Susu | Galibi Carib | Bajtiarí | Otomí |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | di /di/ | nai /nai/ | awa /awa/ | yi /ji/ | tuna /tuna/ | ئاو /aw/ | dehe /tehe/ |
| Fuego | so /so/ | lo /lo/ | kandela /kandela/ | te /te/ | wàto /wahto/ | تش /teʃ/ | tsibi /tsibi/ |
| Sol | olo /olo/ | suka /suka/ | solo /solo/ | soge /soɡe/ | weju /weju/ | خور /xor/ | hyadi /hjadi/ |
| Luna | nii /niː/ | ika /ika/ | luna /luna/ | kike /kike/ | nuno /nuno/ | مانگ /mãŋ/ | zänä /zãnã/ |
| Estrella | bisir /pisiɾ/ | ka'nefi /kaʔnefi/ | strea /ˈstre.a/ | tunbi /tunbi/ | siriko /siɾiko/ | ئستاره /estɒːɾe/ | tsʼe /tsʼe/ |
| Madre | nan /nan/ | nene /nene/ | mama /mama/ | nga /ŋɡa/ | sano /sano/ | دا /daː/ | nänä /nãnã/ |
| Padre | baba /baba/ | nafa /nafa/ | tata /tata/ | baba /baba/ | papa /papa/ | بوا /bowa/ | tada /tada/ |
| Yo | an /an/ | nagaya /naɡaja/ | mi /mi/ | n /n/ | au /au/ | مو /mo/ | nugä /nuɡæ/ |
| Tú | be /pe/ | kagaya /kaɡaja/ | bo /bo/ | i /i/ | amoro /amoɾo/ | تو /to/ | nuʼi /nuʔi/ |
| Nombre | nug /nuk/ | agi /aɡi/ | nòmber /ˈnɔmbər/ | xili /xili/ | eeti /eːti/ | نوم /num/ | thuhu /tʰũhũ/ |
| Ojo | ibya /ibja/ | avu /avu/ | wowo /wowo/ | ya /ja/ | enu /enu/ | تیه /tijah/ | da /da/ |
| Mano | arigan /aɾiɡan/ | azana /azana/ | man /man/ | belexɛ /belexɛ/ | aina /aina/ | دست /das/ | 'ye /ʔje/ |
| Corazón | kurgin /kuɾɡin/ | agu /aɡu/ | kurason /kurason/ | biye /bije/ | emanga /emaŋɡa/ | دل /del/ | mui /mui/ |
| Amor | sabbi /sabːi/ | avesi /avesi/ | amor /amor/ | xanunteya /xanunteja/ | kataneko /kataneko/ | عشق /eʃq/ | mädi /mãdi/ |
| Árbol | sappi /sapːi/ | yafa /jafa/ | palu /palu/ | wuri /wuɾi/ | wewe /wewe/ | دار /dɒːr/ | za /za/ |
| Casa | nega /neɡa/ | no /no/ | kas /kas/ | banxi /banxi/ | paty /pati/ | حونه /xune/ | ngu /ŋɡu/ |
| Perro | achu /atʃu/ | ovava /ovava/ | kacho /katʃo/ | barɛ /baɾɛ/ | pero /peɾo/ | کچک /kotʃok/ | yo /jo/ |
| Gato | miji /midʒi/ | pusi /pusi/ | pushi /puʃi/ | nyɛɛsu /ɲɛːsu/ | meu /meu/ | پشی /peʃi/ | mixi /miʃi/ |
| Comer | gunne /ɡune/ | ne /ne/ | kome /kome/ | don /don/ | onökö /onøkø/ | خواردن /xwoɾdan/ | ñuni /ɲuni/ |
| Beber | gobe /ɡobe/ | ne /ne/ | bebe /bebe/ | min /min/ | ëne /ɘne/ | خواردن /xwoɾdan/ | tsi /tsi/ |
| Uno | kuenki /kweŋki/ | magoke /maɡoke/ | un /un/ | keren /keɾen/ | o:wi /oːwi/ | یه /je/ | 'ra /ʔɾa/ |
| Dos | bo /po/ | tole /tole/ | dos /dos/ | firin /firin/ | oko /oko/ | دو /do/ | yoho /joho/ |
| Hola | nuedi /nweðiː/ | naipa /naipa/ | bon dia /bon dia/ | inu uxara /inu uxaɾa/ | mary /maɾi/ | سلام /salaːm/ | hatsi /hatsi/ |
| Gracias | nuedi malo /nweðiː malo/ | susu /susu/ | danki /daŋki/ | inu wali /inu wali/ | irombo /iɾombo/ | ممنون /mamnun/ | jamädi /hamãdi/ |
| Bueno | nuegan /nweɡan/ | knaga /knaɡa/ | bon /bon/ | fanyi /faɲi/ | epoja /epoja/ | خو /xoːu/ | hño /hɲo/ |
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.