Tiếng Ticuna

Tiếng Ticuna, hay Duüxügu, là ngôn ngữ của người Ticuna ở thượng nguồn Amazon, được nói dọc sông Solimões và các phụ lưu của nó trên quãng chừng một nghìn kilômét từ Cajacuma ở Peru về phía đông vượt qua sông Jutaí ở Brazil. Nó thường được coi là một ngôn ngữ biệt lập (isolate): họ hàng duy nhất đã được chứng minh của nó, tiếng Yuri, đã tuyệt chủng, và các nghiên cứu gần đây gắn cặp này với tiếng Carabayo, được một nhóm chưa tiếp xúc ở Colombia sử dụng. Về ngữ âm nó là một ngoại lệ ngay cả theo tiêu chuẩn Amazon, với sáu phẩm chất nguyên âm có thể được mũi hóa, phát âm bằng giọng kẹt (creaky voice) hoặc cả hai, và một trong những kho thanh điệu lớn nhất thế giới — năm bậc thanh cộng bốn đường thanh xuống theo mô tả chuẩn ở Peru, được đếm là 8 đến 12 thanh điệu âm vị tùy phương ngữ và tùy nhà phân tích. Nó là ngôn ngữ đa tổng hợp (polysynthetic), chia danh từ thành lớp tự do và lớp buộc (bắt buộc phải có sở hữu), và gán cho mỗi danh từ giống đực, giống cái hoặc giống trung, vốn không nhất thiết trùng với tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Bồ Đào Nha. Chỉ riêng điều tra dân số Brazil năm 2022 đã ghi nhận 51.978 người nói, khiến nó là ngôn ngữ bản địa được nói rộng rãi nhất ở nước này và là một trong số ít ngôn ngữ Amazon mà Ethnologue vẫn xếp là ổn định.