ภาษาตีกูนา

ภาษาตีกูนา หรือ Duüxügu เป็นภาษาของชาวตีกูนาแห่งลุ่มน้ำแอมะซอนตอนบน พูดกันตามแม่น้ำโซลีโมเอสและลำน้ำสาขาเป็นระยะทางราวหนึ่งพันกิโลเมตร ตั้งแต่กาคากูมาในเปรูไปทางตะวันออกเลยแม่น้ำจูไตในบราซิล โดยทั่วไปถือว่าเป็นภาษาโดดเดี่ยว (isolate) ญาติเพียงรายเดียวที่พิสูจน์ได้คือภาษายูรีก็สูญไปแล้ว และงานวิจัยล่าสุดโยงคู่ภาษานี้เข้ากับภาษาการาบาโย ซึ่งกลุ่มชนที่ยังไม่ติดต่อกับโลกภายนอกในโคลอมเบียใช้พูด ในทางสัทวิทยาภาษานี้พิเศษยิ่งแม้เทียบกับมาตรฐานของภูมิภาคแอมะซอน มีคุณสมบัติสระหกเสียงซึ่งอาจเป็นสระนาสิก อาจออกเสียงด้วยเสียงกักกร่อน (creaky voice) หรือทั้งสองอย่างพร้อมกัน และมีคลังวรรณยุกต์ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก คือวรรณยุกต์ระดับห้าระดับบวกกับเสียงตกสี่แบบตามคำพรรณนามาตรฐานฝั่งเปรู นับเป็นหน่วยเสียงวรรณยุกต์ 8 ถึง 12 หน่วยแล้วแต่ภาษาถิ่นและแล้วแต่นักวิเคราะห์ ภาษานี้เป็นภาษาสังเคราะห์หลายหน่วยคำ (polysynthetic) แบ่งคำนามออกเป็นชั้นอิสระและชั้นผูกพัน (ต้องมีเจ้าของเสมอ) และกำหนดให้คำนามทุกคำมีเพศชาย เพศหญิง หรือเพศกลาง ซึ่งไม่จำเป็นต้องตรงกับภาษาสเปนหรือโปรตุเกส เฉพาะสำมะโนประชากรบราซิล ค.ศ. 2022 อย่างเดียวก็บันทึกผู้พูดไว้ 51,978 คน ทำให้เป็นภาษาชนพื้นเมืองที่มีผู้พูดมากที่สุดในประเทศนั้น และเป็นหนึ่งในไม่กี่ภาษาแอมะซอนที่ Ethnologue ยังจัดว่ามั่นคง