Bizisa
Kitujia
Kichina-Kitibeti (Tibeto-Burman, Tujia)
Kitujia (Bizisa) ni lugha ya watu wa Tujia, kabila la saba kwa ukubwa miongoni mwa makabila madogo ya China, wanaopatikana katika milima ya Wuling inayoenea katika majimbo ya Hunan, Hubei, Guizhou na jiji la Chongqing. Kati ya takriban Watujia milioni 8, ni asilimia 10 tu — wengi wao wazee katika vijiji vya mbali — ndio bado huizungumza lugha hiyo kama lugha ya mama; wengi wamehamia lugha ya Kimandarini. Kitujia cha Kaskazini na cha Kusini leo hii vimetofautiana kiasi kwamba wanaisimu mara nyingi huvichukulia kama lugha mbili tofauti ndani ya kundi la lugha za Kitibeti-Kiburma.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kitujia
Maji
zi
/tsɨ˥˧/
Moto
mi
/mi˥˧/
Jua
ni
/ni˧˥/
Mwezi
nie
/nie˧˥/
Nyota
sei
/sei˥˧/
Mama
a-mie
/a˧mie˧/
Baba
a-pa
/a˧pa˧/
Mimi
nga
/ŋa˧˥/
Wewe
ni
/ȵi˧˥/
Jina
mingzi
/miŋ˨˩tsi˧˥/
Jicho
mie
/mie˨˩/
Mkono
lo
/lo˨˩/
Moyo
xin
/ɕin/
Upendo
aci
/a˧˥tsi˥/
Mti
si
/sɨ˧˥/
Nyumba
li
/li˧˥/
Mbwa
kvʼ
/kʰə˨˩/
Paka
mau
/mau˧/
Kula
za
/tsa˨˩/
Kunywa
da
/ta˧/
Moja
lao
/lao˧˥/
Mbili
nie
/ȵie˥/
Habari
shu shu
/ʃu˧ʃu˧/
Asante
angzai
/aŋ˧˥tsai˥/
Nzuri
ngaq
/ŋaʔ˧˥/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Sino-Tibetan (Tibeto-Burman, Tujia) zinazohusiana
| Maana | Kitujia | Kisichuan | Kiwu cha Wenzhou | Kitangut | Kichina Hui (Wuyuan) | Kihakka | Kimandarini cha Lanyin |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | zi /tsɨ˥˧/ | 水 /suei˥˧/ | 水 /sɿ˧˥/ | 𗀚 /tjɨ˧/ | 水 /ɕy˥˧/ | 水 /sui˧˩/ | 水 /sui˥˧/ |
| Moto | mi /mi˥˧/ | 火 /xo˥˧/ | 火 /hu˧˥/ | 𘎩 /me˧/ | 火 /xu˥˧/ | 火 /fo˧˩/ | 火 /xo˥˧/ |
| Jua | ni /ni˧˥/ | 太阳 /tʰai˥˩iaŋ˧˥/ | 日头 /zai˨˩˧dau˧˩/ | 𘂴 /pjij˧˥/ | — /—/ | 日头 /ŋit˧tʰeu˧˥/ | 日头 /ʐɨ˨˦tʰəu˨˦/ |
| Mwezi | nie /nie˧˥/ | 月亮 /ye˨˩liaŋ˨˩˧/ | 月光 /ɦyø˨˩˧kuɔ˧˧/ | 𗏯 /lja˧˥/ | 月光 /yo˧˩kuaŋ˧˥/ | 月光 /ŋiet˧koŋ˥/ | 月亮 /yɛ˦˦ljaŋ/ |
| Nyota | sei /sei˥˧/ | 星星 /ɕin˥ɕin/ | 星 /saŋ˧/ | 𗄓 /gjɨ˧˥/ | 星 /ɕiã˧˩/ | 星 /sen˦/ | 星 /ɕiŋ˧˩/ |
| Mama | a-mie /a˧mie˧/ | 妈妈 /ma˥ma/ | 阿娘 /a˧˩ɲiɛ˧˩/ | 𘎒 /ma˧˥/ | 妈 /ma˧˧/ | 阿姆 /a˥me˥/ | 妈 /ma˧˧/ |
| Baba | a-pa /a˧pa˧/ | 爸爸 /pa˨˩˧pa/ | 阿爸 /a˧˩pa˧˧/ | 𗥃 /pa˧/ | 爸 /pa˥˧/ | 阿爸 /a˥pa˥/ | 爸 /pa˥˧/ |
| Mimi | nga /ŋa˧˥/ | 我 /ŋo˥˧/ | 我 /ŋ˧˩/ | 𗧓 /ŋa˧˥/ | 我 /ŋo˧˩/ | 𠊎 /ŋai˩/ | 我 /vɤ˥˧/ |
| Wewe | ni /ȵi˧˥/ | 你 /ni˥˧/ | 你 /ni˧˩/ | 𘀍 /nja˧˥/ | 你 /n̩˧˩/ | 你 /ŋi˩/ | 你 /ni˥˧/ |
| Jina | mingzi /miŋ˨˩tsi˧˥/ | 名字 /min˨˩ tsɿ/ | 名 /miɛ˧˩/ | 𗥠 /mjij˧˥/ | 名字 /mĩ˩ sɿ/ | 名 /miaŋ˩/ | 名 /miŋ˥˧/ |
| Jicho | mie /mie˨˩/ | 眼睛 /ŋan˨˩˧tɕin˥/ | 眼睛 /ŋa˨˩˧tsaŋ˧˧/ | 𗞴 /mjij˧/ | — /—/ | 目 /muk˧/ | 眼睛 /jɛn˥˧tɕin/ |
| Mkono | lo /lo˨˩/ | 手 /sou˨˩˧/ | 手 /ɕiu˧˥/ | 𘀔 /lje˧/ | 手 /səu˥˧/ | 手 /su˧˩/ | 手 /sou˥˧/ |
| Moyo | xin /ɕin/ | 心 /ɕin˥/ | 心 /saŋ˧˧/ | 𘃠 /njij˧˥/ | 心 /ɕin˧˧/ | 心 /sim˥/ | 心 /ɕin˧˩/ |
| Upendo | aci /a˧˥tsi˥/ | 爱 /ai˥˩/ | 爱 /ai˦˨/ | 𗙊 /lhjij˧˥/ | 爱 /ai˥˧/ | 爱 /oi˧/ | 爱 /ɛ˨˦/ |
| Mti | si /sɨ˧˥/ | 树 /su˥˩/ | 树 /zɿ˧˩/ | 𘀇 /sji˧/ | 树 /ɕy˥˧/ | 树 /su˧/ | 树 /sɨ˨˦/ |
| Nyumba | li /li˧˥/ | 房子 /faŋ˧˥tsɨ/ | 屋 /au˧˩/ | 𗩴 /kʰjwa˧˥/ | 屋 /uʔ˧˥/ | 屋 /vuk˧/ | 房子 /faŋ˨˦tsɨ/ |
| Mbwa | kvʼ /kʰə˨˩/ | 狗 /kəu˨˩˧/ | 犬 /kʰyø˧˥/ | 𗋒 /kʰwjɨ˧/ | 狗 /kəu˥˧/ | 狗 /kieu˧˩/ | 狗 /kəu˥˧/ |
| Paka | mau /mau˧/ | 猫 /mau˥/ | 猫 /mau˧˧/ | 𗦷 /mji˧˥/ | 猫 /mau˥˧/ | 猫 /miau˥/ | 猫 /mau˧˧/ |
| Kula | za /tsa˨˩/ | 吃 /tsʰɨ˧˥/ | 食 /dzai˨˩˧/ | 𗅋 /dzjij˧˥/ | 吃 /tɕʰi˧˥/ | 食 /sɨt˧/ | 吃 /tʂʰɨ˧˧/ |
| Kunywa | da /ta˧/ | 喝 /xo˧˥/ | 吃 /kʰa˧˧/ | 𘉞 /tʰjij˧˥/ | 喝 /xa˧˥/ | 饮 /iam˧˩/ | 喝 /xɛ˧˧/ |
| Moja | lao /lao˧˥/ | 一 /i˧˥/ | 一 /iai̯˥/ | 𘈩 /lew˧˥/ | 一 /iʔ˧˥/ | 一 /it˧/ | 一 /ji˧˧/ |
| Mbili | nie /ȵie˥/ | 二 /ɐɚ˨˩˧/ | 二 /ni˩˧/ | 𗍫 /njɨ˧/ | 二 /ə˩˧/ | 二 /ŋi˥˧/ | 二 /ɚ˩˧/ |
| Habari | shu shu /ʃu˧ʃu˧/ | 你好 /ni˨˩˧xau˨˩˧/ | 你好 /ŋ˧˩hau˧˥/ | — /—/ | 你好 /n̩˥˧hau˥˧/ | 你好 /nɡi˧˥ho˧˩/ | 你好 /ni˥˧xau˥˧/ |
| Asante | angzai /aŋ˧˥tsai˥/ | 谢谢 /ɕie˥˩ɕie/ | 谢谢 /zia˨˩˧zia/ | — /—/ | 谢谢 /ɕie˥˧ɕie˧˩/ | 多谢 /to˥tsia˧/ | 谢谢 /ɕjɛ˨˦ɕjɛ/ |
| Nzuri | ngaq /ŋaʔ˧˥/ | 好 /xau˨˩˧/ | 好 /hau˧˥/ | 𗏁 /tsji˧/ | 好 /hau˥˧/ | 好 /ho˧˩/ | 好 /xau˥˧/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.