Taa
Kitaa
familia ya Kituu (zamani Khoisan ya Kusini)
Lugha ya Kitaa (!Xóõ) ni mashuhuri kwa kuwa na fonimu nyingi zaidi kuliko lugha yoyote inayoishi: Anthony Traill (1985, 1994) alielezea takriban fonimu 159, ikiwa ni pamoja na aina tano za sauti za click zilizoendelea kikamilifu — meno ǀ, mfumo wa fizi ǃ, pembeni ǁ, kaakaa gumu ǂ, na click ya midomo miwili ʘ adimu. Kila click huweza kuunganishwa na sifa nyingi za ziada. Wazungumzaji takriban 2,500 wapo mpakani mwa Botswana na Namibia, lugha ya familia ya Tuu.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kitaa
Maji
ǃqhàa
/ǃqʰaː/
Moto
ǀʼàã
/ǀʼãː/
Jua
ǁʼân
/ǁʼã/
Mwezi
ǃqhàn
/ǃqʰã/
Nyota
ǃqʰái
/ǃqʰái/
Mama
qáe
/qae/
Baba
a̰a
/a̰a/
Mimi
ń
/ŋ̩/
Wewe
a
/aː/
Jina
ǀqʼûle
/ǀʛûle/
Jicho
ǃʼûĩ
/ǃʼũĩ/
Mkono
ǀkxʼàa
/ǀkxʼaː/
Moyo
ǀqʼàn
/ǀqʼã/
Upendo
—
/—/
Mti
ʼʘnàje
/ʔʘnaje/
Nyumba
—
/—/
Mbwa
ǂqhài
/ǂqʰai/
Paka
—
/—/
Kula
ʼâã
/ʔãː/
Kunywa
kxʼāhã
/kxʼaːhã/
Moja
ǂʼûã
/ǂʼũã/
Mbili
ǂnûm
/ǂûm/
Habari
—
/—/
Asante
—
/—/
Nzuri
—
/—/
Vyanzo
- Traill (1985) Phonetic and Phonological Studies of !XÓÕ Bushman. Helmut Buske Verlag.
- Traill (1994) A !Xóõ Dictionary. Rüdiger Köppe Verlag.
- Glottolog: Taa (taaa1242)
- Ethnologue: nmn
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Tuu (formerly Southern Khoisan) zinazohusiana
| Maana | Kitaa | Protosinotibet | Kilardil | Proaustroasia | Kinuxalk | Kifrigia | Kiyangkaal |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ǃqhàa /ǃqʰaː/ | — /—/ | kantha /kanθa/ | *ɗaːk /ɗaːk/ | qla /qla/ | — /—/ | ngogo /ŋoɡo/ |
| Moto | ǀʼàã /ǀʼãː/ | *mey /mey/ | jalul /dʒalul/ | *ʔuːs /ʔuːs/ | — /—/ | — /—/ | ngida /ŋida/ |
| Jua | ǁʼân /ǁʼã/ | *nəy /nəy/ | thurara /θuɾaɾa/ | *tŋiːʔ /tŋiːʔ/ | snx /snx/ | — /—/ | wargu /waɾɡu/ |
| Mwezi | ǃqhàn /ǃqʰã/ | *s-la /s-la/ | kirdikir /kiɖikir/ | — /—/ | tlʼuk /tɬʼuk/ | masê /maˈseː/ | waldar /waldaɾ/ |
| Nyota | ǃqʰái /ǃqʰái/ | *s-kar /s-kar/ | kambin /kambin/ | — /—/ | snx /snəx/ | — /—/ | thurara /t̪uɾaɾa/ |
| Mama | qáe /qae/ | *ma /ma/ | ngama /ŋama/ | *maʔ /maʔ/ | — /—/ | mater /ˈmater/ | ngama /ŋama/ |
| Baba | a̰a /a̰a/ | *pa /pa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | atas /aˈtas/ | kanda /kanda/ |
| Mimi | ń /ŋ̩/ | *ŋa /ŋa/ | ngada /ŋada/ | *ʔaɲ /ʔaɲ/ | ʔinu /ʔinu/ | az /az/ | ngada /ŋada/ |
| Wewe | a /aː/ | *naŋ /naŋ/ | nyingki /ɲiŋki/ | — /—/ | ʔanu /ʔanu/ | — /—/ | nyingka /ɲiŋka/ |
| Jina | ǀqʼûle /ǀʛûle/ | *r-miŋ /r-miŋ/ | wangalk /waŋalk/ | — /—/ | sunix /sunixʷ/ | — /—/ | warra /wara/ |
| Jicho | ǃʼûĩ /ǃʼũĩ/ | *s-mik /s-mik/ | mela /mela/ | *mat /mat/ | — /—/ | — /—/ | miibul /miːbul/ |
| Mkono | ǀkxʼàa /ǀkxʼaː/ | *lak /lak/ | marra /maɾa/ | *tiːʔ /tiːʔ/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moyo | ǀqʼàn /ǀqʼã/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Upendo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mti | ʼʘnàje /ʔʘnaje/ | *siŋ /siŋ/ | tungal /tuŋal/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nyumba | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mbwa | ǂqhài /ǂqʰai/ | *d-kʷəy /d-kʷəy/ | ngawu /ŋawu/ | *cɔː /cɔː/ | ƛ̓ikm /tɬʼikm/ | kan /kan/ | — /—/ |
| Paka | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Kula | ʼâã /ʔãː/ | *dzya /dzya/ | jitha /dʒiθa/ | *ɟaː /ɟaː/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Kunywa | kxʼāhã /kxʼaːhã/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | qāχla /qaːχla/ | — /—/ | — /—/ |
| Moja | ǂʼûã /ǂʼũã/ | *tik /tik/ | kunngirr /kuŋŋir/ | *muːj /muːj/ | maw /maw/ | — /—/ | — /—/ |
| Mbili | ǂnûm /ǂûm/ | *g-nis /g-nis/ | kiyarrng /kijaraŋ/ | *ɓaːr /ɓaːr/ | lhnús /ɬnus/ | — /—/ | kiyarrngka /kijaraŋka/ |
| Habari | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Asante | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nzuri | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.