mos diau-d
契丹語
モンゴル語族(パラ・モンゴル) · 歴史的・非表示の変種
契丹語は、北東アジアの契丹人が話し、遼(907–1125年)が用いた、現在は消滅した準モンゴル語族の言語である。モンゴル諸語との正確な関係は、現在も歴史言語学の研究対象である。契丹語は、10世紀初頭に作られた二つの異なる文字体系に記録されている。すなわち、920年に制定された漢字の影響を受けた契丹大字と、925年ごろに成立した構造の異なる契丹小字である。両文字は遼の滅亡後も金や西遼で、とりわけ記念碑文や墓誌に使われ続けた。いずれも完全には解読されておらず、小字は文字要素をまとまりとして組み合わせ、比較的多くの音韻情報を復元できる一方、大字の多くはなお解釈が難しい。それでも現存碑文は、契丹語の語彙、文法、人名、称号、制度を知る証拠となる。
話される地域
契丹語の基本31語
水
muri
/muri/
火
niár
/niar/
太陽
𘲺
/nair/
月
𘭧
/sair/
星
od
/od/
母
eme
/eme/
父
ai
/ai/
私
bi
/bi/
あなた
ši
/ʃi/
名前
niru
/niru/
目
nït
/nit/
手
ɣar
/ɣar/
心
niyàmen
/nijamen/
愛
nasun
/nasun/
木
mau
/mau/
家
boo
/boː/
犬
𘰕𘯛
/niaqan/
猫
—
/—/
食べる
idi
/idi/
飲む
umi
/umi/
一
𘬣
/omsu/
二
jur
/dʒuːr/
こんにちは
—
/—/
ありがとう
—
/—/
良い
sayïn
/sajin/
単語の比較
Mongolic (Para-Mongolic)の関連言語と比較
| 意味 | 契丹語 | 女真語 | モンゴル祖語 | 中世モンゴル語 | 古典モンゴル語 | カルムイク語 | 東ユグル語 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 水 | muri /muri/ | muke /muke/ | *usun /usun/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | усн /usn/ | ус /us/ |
| 火 | niár /niar/ | tuwa /tuwa/ | *gal /gal/ | ᠭᠠᠯ /ɣal/ | ᠭᠠᠯ /ɡal/ | гал /ɡal/ | гал /ɡal/ |
| 太陽 | 𘲺 /nair/ | šun /ʃun/ | *naran /naran/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | нарн /narn/ | нар /nar/ |
| 月 | 𘭧 /sair/ | biya /bija/ | *sara /sara/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | сар /sar/ | сар /sar/ |
| 星 | od /od/ | usiha /usixa/ | *hodun /hodun/ | ᠬᠣᠳᠤᠨ /hodun/ | ᠣᠳᠣᠨ /odun/ | одн /odn/ | ходэн /χoden/ |
| 母 | eme /eme/ | eme /eme/ | *eke /eke/ | ᠡᠭᠡ /eke/ | ᠡᠬᠡ /eke/ | ээҗ /eːdʒ/ | ээж /eːʒ/ |
| 父 | ai /ai/ | ama /ama/ | *ečige /ečige/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /etʃiɡe/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /etʃiɡe/ | аав /aːv/ | аава /ɑːva/ |
| 私 | bi /bi/ | bi /bi/ | *bi /bi/ | ᠪᠢ /bi/ | ᠪᠢ /bi/ | би /bi/ | би /bi/ |
| あなた | ši /ʃi/ | si /ʃi/ | *či /či/ | ᠴᠢ /tʃi/ | ᠴᠢ /tʃi/ | чи /tʃi/ | чи /tʃi/ |
| 名前 | niru /niru/ | gebu /gəbu/ | *nere /nere/ | ᠨᠡᠷᠡ /nere/ | ᠨᠡᠷᠡ /nere/ | нерн /nern/ | нэрэ /nere/ |
| 目 | nït /nit/ | yasa /jasa/ | *nidün /nidün/ | ᠨᠢᠳᠦᠨ /nidyn/ | ᠨᠢᠳᠦ /nidü/ | нүдн /nyˈdn̩/ | нүдэ /nʏde/ |
| 手 | ɣar /ɣar/ | gala /ɡala/ | *gar /gar/ | ᠭᠠᠷ /ɣar/ | ᠭᠠᠷ /ɡar/ | һар /ɣar/ | гар /ɡar/ |
| 心 | niyàmen /nijamen/ | niyaman /nijaman/ | *ǰirüken /ǰirüken/ | ᠵᠢᠷᠦᠭᠡ /dʒiryke/ | ᠵᠢᠷᠦᠬᠡ /dʒirüke/ | зүркн /zyrˈkən/ | зүрх /zʏrχ/ |
| 愛 | nasun /nasun/ | gosi /ɡosi/ | — /—/ | ᠳᠤᠷᠠ /dura/ | ᠬᠠᠶᠢᠷᠠ /xajira/ | дурлх /durlx/ | хайрлаха /χajrlaχa/ |
| 木 | mau /mau/ | mo /mo/ | *modun /modun/ | ᠮᠣᠳᠤᠨ /modun/ | ᠮᠣᠳᠤ /modu/ | модн /moˈdn̩/ | мод /mod/ |
| 家 | boo /boː/ | boo /boː/ | *ger /ger/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | гер /ɡer/ | гэр /ɡer/ |
| 犬 | 𘰕𘯛 /niaqan/ | indahǔn /indahuːn/ | *nokai /nokai/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noqai/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noxai/ | ноха /noxa/ | нохай /noχaj/ |
| 猫 | — /—/ | kesike /kesike/ | — /—/ | ᠮᠢᠭᠤᠢ /miɣui/ | ᠮᠢᠭᠤᠢ /miɣui/ | миис /miːs/ | мэшэ /meʃe/ |
| 食べる | idi /idi/ | jefu /dʒefu/ | *ide- /ide-/ | ᠢᠳᠡ /ide/ | ᠢᠳᠡ- /ide-/ | иде /ide/ | идэхэ /ɪdeχe/ |
| 飲む | umi /umi/ | omi /omi/ | *uu- /uu-/ | ᠤᠭᠤ /uɣu/ | ᠤᠭᠤ- /uɣu-/ | уу /uː/ | ухаха /uχaχa/ |
| 一 | 𘬣 /omsu/ | emu /emu/ | *nigen /nigen/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | негн /neɡn/ | нэг /neɡ/ |
| 二 | jur /dʒuːr/ | juwe /dʑuwə/ | *koyar /koyar/ | ᠬᠣᠶᠠᠷ /qojar/ | ᠬᠣᠶᠠᠷ /qojar/ | хойр /xojr/ | гоор /ɣoːr/ |
| こんにちは | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ᠠᠮᠤᠷ /amur/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠤᠤ /sajin uu/ | менд /mend/ | сайнар уу /sajnar uː/ |
| ありがとう | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠪᠠ /bajarlaba/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠯᠠ /bajarlala/ | ханҗанав /xandʒanav/ | баярлалаа /bajarlalaː/ |
| 良い | sayïn /sajin/ | sain /sain/ | *sajin /sajin/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sajin/ | сән /sæn/ | сайн /sajn/ |
漢字音の比較
Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated)の関連言語と比較
| 漢字 | 契丹語 | モンゴル祖語 | シベ語 (錫伯語) | ツングース祖語 | 満州語 | 女真語 | 元代漢語 (八思巴字) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | om /əm/ | *nigen /*niɡen/ | emu /əmu/ | *əmun /*əmun/ | emu /emu/ | emu /emu/ | ʔi /ʔi/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /dʑuwə/ | *dʒuər /*dʒuər/ | juwe /dʒuwə/ | juwe /dʑuwe/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 三 | gur /ɡur/ | *gurba(n) /*gurban/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | sam /sam/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | duin /duin/ | sɿ /sɿ/ |
| 五 | tau /tau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sundʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʒa/ | sunja /sundʑa/ | ʔu /ʔu/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɢun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | liw /liw/ |
| 七 | dalu /dalu/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | tshi /tsʰi/ |
| 八 | naim /naim/ | *nayima(n) /*najiman/ | jakūn /dʑakɯn/ | *dʒapkun /*dʒapkun/ | jakūn /dʒakʰuːn/ | jakūn /dʑakɯn/ | ba /pa/ |
| 九 | isen /isen/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | kiw /kiw/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /dʑuwan/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | juwan /dʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | ši /ʂɨ/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ɕun/ | *siun /*siun/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | biya /bija/ | ʔɥe /ʔɥe/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | alin /alin/ | šan /ʂan/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mutɕə/ | *mū /*muː/ | muke /mukə/ | muke /muke/ | šwi /ʂwi/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | xwo /xwɔ/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /apka/ | *abka /*abka/ | abka /abka/ | abka /abka/ | thẽn /tʰjɛn/ |
| 馬 | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | morin /mɔrin/ | *murin /*murin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | ma /ma/ |
| 人 | küü /kʰuː/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /ɲalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /njalma/ | niyalma /njalma/ | ʐin /ʐin/ |
LangMap — 言語の可視化プロジェクトの一部です。これは静的でクロール可能な要約です。インタラクティブマップでは発音音声・フィルター・地球儀ビューを利用できます。