Аршаттен чӀат
Archi
Nordostkaukasisch (Lezgic — innerhalb des Lesgischen isoliert; keiner Untergruppe zugehörig)
Das Artschi (Аршаттен чӀат Aršatten Tʼat) ist eine nordostkaukasische Sprache, die innerhalb des lezgischen Zweigs isoliert steht — sie gruppiert sich weder mit dem Lezgisch-Tabassaranisch-Tsachurischen noch mit dem Aghulischen oder einer anderen lezgischen Untergruppe, sondern nimmt eine eigene taxonomische Stellung ein. Gesprochen von etwa 1.000 Menschen im einzigen Dorf Artschi (Bezirk Tscharoda, Dagestan), ist das Artschi in der linguistischen Literatur dafür berühmt, eines der morphologisch komplexesten dokumentierten Flexionssysteme zu besitzen: Kibriks Referenzgrammatik von 1977 errechnete durch die Kombination von TAM-Markern, polypersonaler Kongruenz, Evidentialität und Modalität bis zu 1,5 Millionen mögliche Verbformen pro einzelner Wurzel. Das Konsonanteninventar des Artschi umfasst etwa 70 Phoneme mit ausgiebigem Gebrauch von Pharyngalisierung und Ejektiven.
Wo es gesprochen wird
31 Kernwörter in Archi
Wasser
лъан
/ɬan/
Feuer
цӏай
/tsʼaj/
Sonne
бараг
/baɾaɡ/
Mond
батӏ
/batʼ/
Stern
хӀон
/ħon/
Mutter
буба
/buba/
Vater
аба
/aba/
Ich
зон
/zon/
Du
ун
/un/
Name
цӀор
/tsʼor/
Auge
пӏарак
/pʼaɾak/
Hand
кӏанас
/kʼanas/
Herz
ракӏ
/ɾakʼ/
Liebe
икан
/ikan/
Baum
гард
/ɡaɾd/
Haus
хъоʔ
/qoʔ/
Hund
хӏвай
/ħʷaj/
Katze
к̄ет
/kʼet/
Essen
аркьилӏ
/aɾqʼili/
Trinken
а́ккур
/ʔakːur/
Eins
ос
/os/
Zwei
кӀетӀу
/kʼetˤːu/
Hallo
аимбир
/ambiɾ/
Danke
хӏама
/ħama/
Gut
баилъи
/baiɬi/
Kuckuck
гикку
/ɡikːu/
Quellen
Wörter im Vergleich
Verglichen mit verwandten NE Caucasian (Lezgic — isolated within Lezgic; not part of any subgroup)-Sprachen
| Bedeutung | Archi | Aghulisch | Awarisch | Andisch | Tsachurisch | Kaukasisch-Albanisch | Batisch |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wasser | лъан /ɬan/ | хьед /ħed/ | лъим /ɬim/ | лъен /ɬen/ | хьад /ħad/ | xe /xe/ | ხი /xi/ |
| Feuer | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏа /tsʼa/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | ow /oʊ/ | ცʼე /tsʼe/ |
| Sonne | бараг /baɾaɡ/ | рагъ /raʁ/ | бакъ /baqʼ/ | миллӏи /milːi/ | верг /verɡ/ | beɣ /beɣ/ | მაცხ /matsx/ |
| Mond | батӏ /batʼ/ | ваз /vaz/ | моцӏ /motsʼ/ | борцӏцӏо /bortsʼːo/ | ваз /vaz/ | ḳac̣ḳac̣ /kʼatsʼkʼatsʼ/ | ბუცʼ /butsʼ/ |
| Stern | хӀон /ħon/ | гъед /ʁed/ | цӀва /tsʼʷa/ | цӀцӀа /tsʼːa/ | хане /χanɛ/ | — /—/ | სედა /seda/ |
| Mutter | буба /buba/ | баб /bab/ | эбел /ebel/ | ила /ila/ | йед /jed/ | nana /nana/ | ნანა /nana/ |
| Vater | аба /aba/ | ада /ada/ | эмен /emen/ | има /ima/ | дакӏ /dakʼ/ | baba /baba/ | დადა /dada/ |
| Ich | зон /zon/ | зун /zun/ | дун /dun/ | ден /dẽ/ | зы /zɨ/ | zu /zu/ | სო /so/ |
| Du | ун /un/ | вун /wun/ | мун /mun/ | мин /min/ | ғу /ʁu/ | un /un/ | ჰო /ħo/ |
| Name | цӀор /tsʼor/ | тӀвар /tʼʷar/ | цӀар /tsʼar/ | цӀер /tsʼeːr/ | до /do/ | cʼi /tsʼi/ | ცʼე /tsʼe/ |
| Auge | пӏарак /pʼaɾak/ | ул /ul/ | бер /ber/ | гьаркӏо /haɾkʼo/ | ул /ul/ | pʼul /pʼul/ | ბარკʼ /barkʼ/ |
| Hand | кӏанас /kʼanas/ | хил /xil/ | квер /kʷer/ | рекьа /rekʼa/ | хыл /xəl/ | kʼul /kʼul/ | კʼუჲ /kʼuj/ |
| Herz | ракӏ /ɾakʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | ракӏ /rakʼ/ | рокӏо /rokʼo/ | йикӏ /jikʼ/ | ükʼ /ykʼ/ | დოკ /dokʼ/ |
| Liebe | икан /ikan/ | кӏанди /kʼandi/ | рокьи /rotɬʼi/ | — /—/ | ыкӏикна /əkʼikna/ | besown /besun/ | დაკარ /dakar/ |
| Baum | гард /ɡaɾd/ | тар /tar/ | гъветӏ /ʁʷetʼ/ | рикьва /riqʷːa/ | йывон /jəvon/ | xod /xod/ | დაჴ /daq/ |
| Haus | хъоʔ /qoʔ/ | кьали /qʼali/ | рукъ /ruq/ | хъоро /qʼoro/ | хав /xav/ | ḳoǰ /kʼodʒ/ | ცʼა /tsʼa/ |
| Hund | хӏвай /ħʷaj/ | хвай /xwaj/ | гьой /hoj/ | хвай /χʷaj/ | хӏвай /ħʷaj/ | xa /xa/ | ფჰუ /pʰu/ |
| Katze | к̄ет /kʼet/ | кац /kats/ | кету /ketu/ | — /—/ | кӏет /kʼet/ | — /—/ | ციცა /tsitsa/ |
| Essen | аркьилӏ /aɾqʼili/ | ифи /ifi/ | кваназе /kʷanaze/ | икъвин /iqʷːin/ | аӏкӏвыс /aʕkʷʼəs/ | ows- /us/ | ჲაა /jaː/ |
| Trinken | а́ккур /ʔakːur/ | ахъан /aqʼan/ | гьекӏезе /hekʼeze/ | игьин /iɣin/ | ийыхьес /iijəħes/ | owɣ- /uɣ/ | მალარ /malar/ |
| Eins | ос /os/ | са /sa/ | цо /tso/ | цеб /tseb/ | са /sa/ | sa /sa/ | ცхʼა /tsʰa/ |
| Zwei | кӀетӀу /kʼetˤːu/ | кьуд /qʼud/ | кӀиго /kʼiɡo/ | чӀеди /tʃʼedi/ | къвад /qʼʷad/ | pʼa /pʼa/ | შინ /ʃin/ |
| Hallo | аимбир /ambiɾ/ | салам /salam/ | ворчӏами /voɾtʃʼami/ | — /—/ | салам /salam/ | — /—/ | ვუჲ /vuj/ |
| Danke | хӏама /ħama/ | баркалла /baɾkalːa/ | баркала /baɾkala/ | — /—/ | бахытыд /baxətəd/ | — /—/ | მადლობელ ვალ /madlobel val/ |
| Gut | баилъи /baiɬi/ | хъвай /qwaj/ | лъикӏаб /ɬikʼab/ | — /—/ | йишда /jiʃda/ | kʼačʼal /kʼatʃʼal/ | დიკʼა /dikʼa/ |
| Kuckuck | гикку /ɡikːu/ | кекку /kːekːu/ | гагу /ɡaɡu/ | гиггу /ɡiɡːu/ | гукки /ɡukːi/ | — | გუგუტ /ɡuɡutː/ |
Teil von LangMap — einem Projekt zur Sprachvisualisierung. Dies ist eine statische, crawlbare Zusammenfassung; die interaktiven Karten bieten Ausspracheaudio, Filter und eine Globusansicht.