原始モンゴル語
المنغولية البدائية
Mongolic (proto)
اللغة المنغولية الأم (Proto-Mongolic) هي السلف المشترك المُعاد بناؤه لجميع اللغات المنغولية، بما فيها المنغولية الخالخا، البرياتية، الكالميك-أويراتية، لهجات منغوليا الداخلية، الداغورية، ومجموعة تشينغهاي-قانسو (المنغوارية والبونانية والدونغشيانغية وغيرها). يُؤرَّخ تقليدياً بالقرن الخامس إلى العاشر الميلاديين على الهضبة المنغولية، عشية قيام الإمبراطورية المنغولية وقبيل المنغولية الوسطى. تستند إعادة البناء إلى 'التاريخ السري للمغول' ومواد كتابة ʼPhags-pa والمعاجم الصينية-المنغولية ومقارنة اللغات المنغولية الحديثة، وفق تدوين يانهونن (2003) ونوغترن (2011): *nike(n) 'واحد'، *naran 'شمس'، *mori(n) 'حصان'، *kümün 'إنسان'؛ ويوضع -n الختامي بين قوسين لأنه لا يظهر إلا في سياقات صرفية معينة.
أين تُستخدم
قراءات الحروف الهانية في المنغولية البدائية
| الحرف | المعنى | القراءة | الشكل | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *nigen | /*niɡen/ | |
| 二 | two | *qoyar | /*qojar/ | |
| 三 | three | *gurba(n) | /*gurban/ | |
| 四 | four | *dörbe(n) | /*dœrben/ | |
| 五 | five | *tabu(n) | /*tabun/ | |
| 六 | six | *jirguɣa(n) | /*dʒirɣuɣan/ | |
| 七 | seven | *doluɣa(n) | /*doluɣan/ | |
| 八 | eight | *nayima(n) | /*najiman/ | |
| 九 | nine | *yersü(n) | /*jersyn/ | |
| 十 | ten | *harba(n) | /*harban/ | |
| 日 | sun | *naran | /*naran/ | |
| 月 | moon | *sara(n) | /*saran/ | |
| 山 | mountain | *agula | /*aɣula/ | |
| 水 | water | *usu(n) | /*usun/ | |
| 火 | fire | *gal | /*ɡal/ | |
| 木 | tree | *modu(n) | /*modun/ | |
| 土 | soil | *sirui | /*siruj/ | |
| 天 | sky | *teŋri | /*teŋri/ | |
| 地 | ground | *gajar | /*ɡadʒar/ | |
| 海 | sea | *dalai | /*dalaj/ | |
| 犬 | dog | *noxai | /*noxaj/ | |
| 馬 | horse | *mori(n) | /*morin/ | |
| 鳥 | bird | *sibawun | /*sibaʊn/ | |
| 魚 | fish | *jigasu(n) | /*dʒiɣasun/ | |
| 牛 | ox | *hüker | /*hyker/ | |
| 羊 | sheep | *honi(n) | /*honin/ | |
| 人 | person | *kümün | /*kymyn/ | |
| 手 | hand | *gar | /*ɡar/ | |
| 足 | foot | *köl | /*kœl/ | |
| 目 | eye | *nidün | /*nidyn/ | |
| 耳 | ear | *cikin | /*tʃikin/ | |
| 口 | mouth | *aman | /*aman/ | |
| 頭 | head | *terixün | /*terixyn/ | |
| 心 | heart | *jirüken | /*dʒiryken/ | |
| 血 | blood | *cisu(n) | /*tʃisun/ | |
| 肉 | meat | *mika(n) | /*mikan/ | |
| 上 | up | *degere | /*deɡere/ | |
| 下 | down | *doxora | /*doxora/ | |
| 中 | middle | *dumda | /*dumda/ | |
| 中 | hit | *dumda | /*dumda/ | |
| 左 | left | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 右 | right | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 東 | east | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 西 | west | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 南 | south | *emüne | /*emyne/ | |
| 北 | north | *hoyitu | /*hojitu/ | |
| 行 | go | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 来 | come | *ire- | /*ire-/ | |
| 去 | leave | *od- | /*od-/ | |
| 見 | see | *üje- | /*ydʒe-/ | |
| 聞 | hear | *sonos- | /*sonos-/ | |
| 食 | eat | *ide- | /*ide-/ | |
| 飲 | drink | *uxu- | /*uxu-/ | |
| 走 | run | *güyü- | /*ɡyjy-/ | |
| 坐 | sit | *saxu- | /*saxu-/ | |
| 立 | stand | *bos- | /*bos-/ |
المصادر
- Janhunen 2003
- Nugteren 2011
مقارنة قراءات الهان
بالمقارنة مع لغات Mongolic (proto) ذات الصلة
| الحرف | المنغولية البدائية | الخيتانية | التنغوسية البدائية | اليابانية البدائية | الكورية البدائية | التبتو-البورمية البدائية | الهمونغ-ميين البدائية |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *nigen /*niɡen/ | om /əm/ | *əmun /*əmun/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ | — | *ʔɨ /*ʔɨ/ |
| 二 | *qoyar /*qojar/ | jur /dʒur/ | *dʒuər /*d͡ʒuər/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ | *g-nis /*g-nis/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ |
| 三 | *gurba(n) /*gurban/ | gur /ɡur/ | *ilan /*ilan/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ | *g-sum /*g-sum/ | *pjɔu /*pjɔu/ |
| 四 | *dörbe(n) /*dœrben/ | dur /dur/ | *dügin /*dyɡin/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ | *b-ləy /*b-ləy/ | *plei /*plei/ |
| 五 | *tabu(n) /*tabun/ | tau /tau/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ | b- 形*b-ŋa /*b-ŋa/l- 形*l-ŋa /*l-ŋa/ | *prja /*prja/ |
| 六 | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | nil /nil/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ | *d-k-ruk /*d-k-ruk/ | *kruk /*kruk/ |
| 七 | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | dalu /dalu/ | *nadan /*nadan/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ | — | — |
| 八 | *nayima(n) /*najiman/ | naim /naim/ | *dʒapkun /*d͡ʒapkun/ | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ | *b-r-gyat 形*b-r-gyat /*b-r-gyat/*b-g-ryat 形*b-g-ryat /*b-g-ryat/ | — |
| 九 | *yersü(n) /*jersyn/ | isen /isen/ | *xəgün /*xəɡyn/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ | *d-kəw /*d-kəw/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ |
| 十 | *harba(n) /*harban/ | par /par/ | *dʒuwan /*d͡ʒuwan/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ | — | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ |
| 日 | *naran /*naran/ | nair /nair/ | *siun /*siun/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ | *nəy /*nəy/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ |
| 月 | *sara(n) /*saran/ | sair /sair/ | *bēga /*beːɡa/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ | s- 形*s-la /*s-la/g- 形*g-la /*g-la/ | *hlaH /*hlaH/ |
| 山 | *agula /*aɣula/ | ula /ʊla/ | *xada /*xada/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ | *r-i /*r-i/ | — |
| 水 | *usu(n) /*usun/ | us /ʊs/ | *mū /*muː/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ | — | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ |
| 火 | *gal /*ɡal/ | gal /ɡal/ | *tōga /*toːɡa/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ | *mey /*mey/ | — |
| 木 | *modu(n) /*modun/ | — | *mō /*moː/ | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ | — | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ |
| 土 | *sirui /*siruj/ | — | *na /*na/ | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ | — | — |
| 天 | *teŋri /*teŋri/ | teŋri /tʰeŋri/ | *abka /*abka/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ | — | — |
| 地 | *gajar /*ɡadʒar/ | — | *na /*na/ | — | *tʌh /*tʌh/ | — | — |
| 海 | *dalai /*dalaj/ | — | *lāmu /*laːmu/ | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ | — | — |
| 犬 | *noxai /*noxaj/ | — | *ŋinda /*ŋinda/ | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ | *kʷəy /*kʷəy/ | *qluwX /*qluwX/ |
| 馬 | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | — | — | — | *mjænB /*mjænB/ |
| 鳥 | *sibawun /*sibaʊn/ | — | *gasa /*ɡasa/ | *təri /*təri/ | *say /*saj/ | — | *m-nɔk /*m-nɔk/ |
| 魚 | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | — | *nimaka /*nimaka/ | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ | *ŋ(y)a /*ŋ(y)a/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ |
| 牛 | *hüker /*hyker/ | — | *xuker /*xuker/ | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ | — | — |
| 羊 | *honi(n) /*honin/ | — | — | — | — | — | — |
| 人 | *kümün /*kymyn/ | küü /kʰuː/ | *niama /*niama/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ | *r-mi(y) /*r-mi(y)/ | *lan /*ʔja/ |
| 手 | *gar /*ɡar/ | — | *ŋāla /*ŋaːla/ | *ta /*ta/ | *son /*son/ | l- 形*l(y)ak /*l(y)ak/d- 形*dyak /*dyak/ | — |
| 足 | *köl /*kœl/ | — | *bəgdi /*bəɡdi/ | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ | — | — |
| 目 | *nidün /*nidyn/ | — | *jāsa /*jaːsa/ | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ | *s-mik 形*s-mik /*s-mik/*s-myak 形*s-myak /*s-myak/ | — |
| 耳 | *cikin /*tʃikin/ | — | *sēn /*seːn/ | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ | *r-na /*r-na/ | — |
| 口 | *aman /*aman/ | — | *amŋa /*amŋa/ | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ | — | — |
| 頭 | *terixün /*terixyn/ | — | *dil /*dil/ | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ | — | *S-phreiX /*S-phreiX/ |
| 心 | *jirüken /*dʒiryken/ | — | *mēwan /*meːwan/ | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ | — | — |
| 血 | *cisu(n) /*tʃisun/ | — | *sēksə /*seːksə/ | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ | *s-hywəy /*s-hywəy/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ |
| 肉 | *mika(n) /*mikan/ | — | *uldʒə /*uld͡ʒə/ | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ | *sya /*sya/ | — |
| 上 | *degere /*deɡere/ | — | *ugi /*uɡi/ | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ | — | — |
| 下 | *doxora /*doxora/ | — | *xərgi /*xərɡi/ | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ | — | — |
| 中 | *dumda /*dumda/ | — | *dulin /*dulin/ | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ | — | — |
| 中 | *dumda /*dumda/ | — | *dulin /*dulin/ | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mat͡s-/ | — | — |
| 左 | *jegün /*dʒeɡyn/ | — | *dʒəgün /*d͡ʒəɡyn/ | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ | — | — |
| 右 | *baragun /*baraɣun/ | — | *aŋān /*aŋaːn/ | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ | — | — |
| 東 | *jegün /*dʒeɡyn/ | — | — | *pinkasi /*pinkasi/ | — | — | — |
| 西 | *baragun /*baraɣun/ | — | — | *nisi /*nisi/ | — | — | — |
| 南 | *emüne /*emyne/ | — | — | *minami /*minami/ | — | — | — |
| 北 | *hoyitu /*hojitu/ | — | — | *kita /*kita/ | — | — | — |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | — | *jabu- /*jabu-/ | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ | — | — |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | — | *ŋənə- /*ŋənə-/ | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ | — | — |
| 来 | *ire- /*ire-/ | — | *əmə- /*əmə-/ | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ | — | — |
| 去 | *od- /*od-/ | — | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *ka- /*ka-/ | — | — |
| 見 | *üje- /*ydʒe-/ | — | *ičə- /*it͡ʃə-/ | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ | — | — |
| 聞 | *sonos- /*sonos-/ | — | *dōldi- /*doːldi-/ | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ | — | — |
| 食 | *ide- /*ide-/ | — | *dʒəp- /*d͡ʒəp-/ | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ | *dzya /*dzya/ | — |
| 飲 | *uxu- /*uxu-/ | — | *umī- /*umiː-/ | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ | — | — |
| 走 | *güyü- /*ɡyjy-/ | — | *tuksa- /*tuksa-/ | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ | — | — |
| 坐 | *saxu- /*saxu-/ | — | *təgə- /*təɡə-/ | — | *anc- /*ant͡s-/ | — | — |
| 立 | *bos- /*bos-/ | — | *ili- /*ili-/ | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ | — | — |
جزء من LangMap — مشروع لتصور اللغات. هذا ملخص ثابت قابل للفهرسة؛ توفر الخرائط التفاعلية صوت النطق والمرشحات وعرض الكرة الأرضية.