Kitikuna

Kitikuna, au Duüxügu, ni lugha ya watu wa Tikuna wa Amazoni ya juu, inayozungumzwa kando ya mto Solimões na vijito vyake kwa umbali wa takriban kilomita elfu moja kutoka Cajacuma nchini Peru kuelekea mashariki hadi kupita mto Jutaí nchini Brazili. Kwa kawaida huchukuliwa kuwa lugha pweke (isolate): ndugu yake pekee aliyethibitishwa, Kiyuri, ametoweka, na tafiti za hivi karibuni huviunganisha viwili hivyo na Kicarabayo, kinachozungumzwa na kundi ambalo halijaguswa nchini Kolombia. Kifonolojia ni ya kipekee hata kwa vipimo vya Amazoni, ikiwa na aina sita za irabu ambazo zaweza kuwa za nazali, za sauti ya kikwaruzo (creaky) au vyote viwili, na mojawapo ya orodha kubwa zaidi za toni duniani — viwango vitano vya toni pamoja na mikondo minne ya kushuka katika maelezo sanifu ya Peru, vinavyohesabiwa kuwa toni 8 hadi 12 za kifonimu kutegemea lahaja na mchambuzi. Ni lugha polisintetiki, hugawa nomino katika makundi huru na tegemezi (zenye lazima ya kumilikiwa), na huipa kila nomino jinsia ya kiume, kike au isiyoegemea upande wowote ambayo si lazima ilingane na Kihispania au Kireno. Ikiwa na wasemaji 51,978 waliorekodiwa katika sensa ya Brazili ya mwaka 2022 pekee, ndiyo lugha ya kiasili inayozungumzwa zaidi nchini humo na mojawapo ya lugha chache za Amazoni ambazo Ethnologue bado huziorodhesha kuwa imara.