Runasimi
Quíchua
Quéchua
O quíchua (código de macrolíngua ISO 639-3: que) é uma família ou contínuo de línguas aparentadas faladas pelos Andes, do sul da Colômbia e Equador, passando por Peru e Bolívia, até o norte da Argentina e Chile. Formas regionais como kichwa equatoriano, variedades do Peru central e quíchua meridional podem diferir a ponto de limitar a compreensão mútua; portanto não é uma língua uniforme e o nome “Runa Simi” não é usado em toda parte. As variedades quíchuas se expandiram antes e durante o Império Inca e depois serviram como lenguas generales coloniais, mas sua história é mais complexa que a descendência de um único padrão de Cuzco. Geralmente aglutinantes e sufixantes, favorecem a ordem sujeito–objeto–verbo e frequentemente marcam evidencialidade ou fonte da informação, com sistemas variáveis. Ortografias latinas e reconhecimento diferem: Peru reconhece o quíchua onde predomina, Bolívia como língua indígena oficial e Equador o kichwa para relações interculturais.
Onde é falada
31 palavras essenciais em Quíchua
Água
yaku
/jaku/
Fogo
nina
/nina/
Sol
inti
/inti/
Lua
killa
/kiʎa/
Estrela
quyllur
/ˈqojʎʊr/
Mãe
mama
/mama/
Pai
tayta
/tajta/
Eu
ñuqa
/ˈɲʊqa/
Tu
qam
/qam/
Nome
suti
/ˈsuti/
Olho
ñawi
/ɲawi/
Mão
maki
/maki/
Coração
sunqu
/suŋqu/
Amor
munay
/munaj/
Árvore
sacha
/satʃa/
Casa
wasi
/wasi/
Cão
allqu
/aʎqu/
Gato
misi
/misi/
Comer
mikhuy
/mikʰuj/
Beber
upyay
/upjaj/
Um
huk
/huk/
Dois
iskay
/ˈiskaj/
Olá
allillanchu
/aʎiʎantʃu/
Obrigado
sulpayki
/sulpajki/
Bom
allin
/aʎin/
Cuco
chikwan
/ˈtʃikwan/
Fontes
Palavras comparadas
Comparado com línguas Quechuan relacionadas
| Significado | Quíchua | Quéchua de Ayacucho | Quíchua clássico | Quéchua cuzquenho | Aimará | Jaqaru | Papiamento |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Água | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | uma /uma/ | uma /uma/ | awa /awa/ |
| Fogo | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | kandela /kandela/ |
| Sol | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | solo /solo/ |
| Lua | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | phaxsi /pʰaχsi/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | luna /luna/ |
| Estrela | quyllur /ˈqojʎʊr/ | quyllur /ˈqojʎur/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqojʎur/ | warawara /waɾawaɾa/ | wara /waɾa/ | strea /ˈstre.a/ |
| Mãe | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Pai | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | awki /awki/ | tata /tata/ |
| Eu | ñuqa /ˈɲʊqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | naya /naja/ | naya /naja/ | mi /mi/ |
| Tu | qam /qam/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | juma /huma/ | juma /huma/ | bo /bo/ |
| Nome | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /suti/ | nòmber /ˈnɔmbər/ |
| Olho | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | wowo /wowo/ |
| Mão | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | man /man/ |
| Coração | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | chuyma /tʃujma/ | chuyma /tʃujma/ | kurason /kurason/ |
| Amor | munay /munaj/ | kuyay /kujaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | amor /amor/ |
| Árvore | sacha /satʃa/ | sacha /satʃa/ | sach'a /satʃʼa/ | sachʼa /satʃʼa/ | quqa /quqa/ | qhura /qʰuɾa/ | palu /palu/ |
| Casa | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | uta /uta/ | uta /uta/ | kas /kas/ |
| Cão | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | anu /anu/ | anu /anu/ | kacho /katʃo/ |
| Gato | misi /misi/ | michi /mitʃi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | phisi /pʰisi/ | phishi /pʰiʃi/ | pushi /puʃi/ |
| Comer | mikhuy /mikʰuj/ | mikuy /mikuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mankaña /mankaɲa/ | kome /kome/ |
| Beber | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | bebe /bebe/ |
| Um | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | maya /maja/ | maya /maja/ | un /un/ |
| Dois | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | paya /paja/ | paya /paja/ | dos /dos/ |
| Olá | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | kamisaki /kamisaki/ | kamishti /kamiʃti/ | bon dia /bon dia/ |
| Obrigado | sulpayki /sulpajki/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | yuspaa /juspaː/ | danki /daŋki/ |
| Bom | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | suma /suma/ | shuma /ʃuma/ | bon /bon/ |
| Cuco | chikwan /ˈtʃikwan/ | — | — | — | — | — | — |
Ordem das palavras comparada
Comparar com as principais línguas do mundo
Parte do LangMap — um projeto de visualização linguística. Este é um resumo estático e rastreável; os mapas interativos oferecem áudio de pronúncia, filtros e uma vista de globo.