𘬱𘬻𘭟 𘬐𘭦𘬰
Khitan
Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated)
Le khitan était la langue de la dynastie Liao (907–1125 apr. J.-C.), parlée par le peuple khitan qui régnait sur un vaste empire s'étendant de la Mandchourie jusqu'en Asie centrale. Les Khitans ont développé deux systèmes d'écriture — la Grande écriture et la Petite écriture — qui ne sont que partiellement déchiffrés, environ 20 % des caractères de la Petite écriture pouvant être lus avec certitude. Cette entrée ne préserve que les lectures attestées dans les inscriptions bilingues de la Liao, les translittérations chinoises de noms khitans ou les reconstructions savantes de Kane (2009) et d'Aisin Gioro Ulhicun ; toutes les autres entrées sont signalées par un tiret cadratin. Les numéraux constituent le vocabulaire le mieux attesté, montrant une parenté évidente avec le mongol et le mandchou.
Où elle est parlée
Lectures des caractères han en Khitan
| Caractère | Sens | Lecture | Forme | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | 𘬺om | /əm/ | |
| 二 | two | jur | /dʒur/ | |
| 三 | three | gur | /ɡur/ | |
| 四 | four | dur | /dur/ | |
| 五 | five | tau | /tau/ | |
| 六 | six | nil | /nil/ | |
| 七 | seven | dalu | /dalu/ | |
| 八 | eight | naim | /naim/ | |
| 九 | nine | isen | /isen/ | |
| 十 | ten | par | /par/ | |
| 日 | sun | nair | /nair/ | |
| 月 | moon | 𘭖𘭚𘭯sair | /sair/ | |
| 山 | mountain | ula | /ʊla/ | |
| 水 | water | us | /ʊs/ | |
| 火 | fire | gal | /ɡal/ | |
| 天 | sky | teŋri | /tʰeŋri/ | |
| 馬 | horse | 𘭤𘭞morin | /morin/ | |
| 人 | person | küü | /kʰuː/ |
Sources
- Kane, Daniel. The Kitan Language and Script. Brill, 2009.
- Aisin Gioro Ulhicun (愛新覺羅·烏拉熙春). Kitan Studies. Kyoto University, 2004–2012.
- Liu Fengzhu (劉鳳翥). Qidan Wenzi Yanjiu (契丹文字研究). Zhonghua Shuju, 2014.
- Andrew West. BabelStone Khitan Script Resources. babelstone.co.uk/Khitan.
- Wu Yingzhe & Janhunen, Juha. New Materials on the Khitan Small Script. SOAS, 2010.
Mots comparés
Comparé aux langues Mongolic (Para-Mongolic) apparentées
| Sens | Khitan | Jurchen | mongol moyen | Mongol classique | Mongol | Mongghul | sibé |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | muri /muri/ | muke /muke/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ус /us/ | usu /usu/ | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ |
| Feu | niár /niar/ | tuwa /tuwa/ | ᠭᠠᠯ /ɣal/ | ᠭᠠᠯ /ɡal/ | гал /ɡal/ | ghal /ʁal/ | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ |
| Soleil | 𘲺 /nair/ | šun /ʃun/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | нар /nar/ | nara /nara/ | ᠰᡠᠨ /sun/ |
| Lune | 𘭧 /sair/ | biya /bija/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | сар /sar/ | sara /sara/ | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ |
| Mère | eme /eme/ | eme /eme/ | ᠡᠭᠡ /eke/ | ᠡᠬᠡ /eke/ | ээж /eːdʒ/ | ana /ana/ | ᡝᠨᡞᠶᡝ /ənije/ |
| Père | ai /ai/ | ama /ama/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /etʃiɡe/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /et͡ʃiɡe/ | аав /aːw/ | ada /ada/ | ᠠᠮᠠ /ama/ |
| Manger | idi /idi/ | jefu /dʒefu/ | ᠢᠳᠡ /ide/ | ᠢᠳᠡ- /ide-/ | идэх /idex/ | idi- /idi/ | ᠵᡝᠮᠪᡞ /d͡ʒəmbi/ |
| Boire | umi /umi/ | omi /omi/ | ᠤᠭᠤ /uɣu/ | ᠤᠭᠤ- /uɣu-/ | уух /uːx/ | uu- /uː/ | ᠣᠮᡳᠪᡞ /omibi/ |
| Amour | nasun /nasun/ | gosi /ɡosi/ | ᠳᠤᠷᠠ /dura/ | ᠬᠠᠶᠢᠷᠠ /xajira/ | хайр /xajr/ | durala- /durala/ | ᠴᡳᠯᡨᡠᠮᠪᡳ /t͡ʃiltumbi/ |
| Cœur | niyàmen /nijamen/ | niyaman /nijaman/ | ᠵᠢᠷᠦᠭᠡ /dʒiryke/ | ᠵᠢᠷᠦᠬᠡ /d͡ʒirüke/ | зүрх /dzyrx/ | jürige /dʒyriɡe/ | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ |
| Arbre | mau /mau/ | mo /mo/ | ᠮᠣᠳᠤᠨ /modun/ | ᠮᠣᠳᠤ /modu/ | мод /mod/ | modu /modu/ | ᠮᠣᠯᠣ /molo/ |
| Maison | boo /boː/ | boo /boː/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | гэр /ɡer/ | ger /ɡer/ | ᠪᠣᠣ /boː/ |
| Chien | 𘰕𘯛 /niaqan/ | indahǔn /indahuːn/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noqai/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noxai/ | нохой /nɔxɔj/ | noghui /noʁui/ | ᠨᡳᠨᠳᠠᡥᡡᠨ /nindaxun/ |
| Chat | — /—/ | kesike /kesike/ | ᠮᠢᠭᠤᠢ /miɣui/ | ᠮᠠᠭᠣ /maɣu/ | муур /muːr/ | mau /mau/ | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ |
| Main | ɣar /ɣar/ | gala /ɡala/ | ᠭᠠᠷ /ɣar/ | ᠭᠠᠷ /ɡar/ | гар /ɡar/ | ghar /ʁar/ | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ |
| Œil | nït /nit/ | yasa /jasa/ | ᠨᠢᠳᠦᠨ /nidyn/ | ᠨᠢᠳᠦ /nidü/ | нүд /nyd/ | nidu /nidu/ | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ |
| Bonjour | — /—/ | — /—/ | ᠠᠮᠤᠷ /amur/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠤᠤ /sajin uu/ | сайн уу /sajn uː/ | amur sain /amur sain/ | ᠨᡳᠩᡤᡝ ᠰᠠᡳᠨ /niŋɡe sain/ |
| Merci | — /—/ | — /—/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠪᠠ /bajarlaba/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠯᠠ /bajarlala/ | баярлалаа /bajarlalaː/ | bayarla- /bajarla/ | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ |
| Un | 𘬣 /omsu/ | emu /emu/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | нэг /neɡ/ | nige /niɡe/ | ᡝᠮᡠ /əmu/ |
| Bon | sayïn /sajin/ | sain /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sajin/ | сайн /sajn/ | sain /sain/ | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ |
Lectures han comparées
Comparé aux langues Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated) apparentées
| Caractère | Khitan | proto-mongolique | sibé | proto-toungouse | Jurchen | Mandchou | chinois Yuan (Phags-pa) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | om /əm/ | *nigen /*niɡen/ | emu /əmu/ | *əmun /*əmun/ | emu /emu/ | emu /emu/ | ʔi /ʔi/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /d͡ʑuwə/ | *dʒuər /*d͡ʒuər/ | juwe /dʑuwe/ | juwe /d͡ʒuwə/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 三 | gur /ɡur/ | *gurba(n) /*gurban/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | sam /sam/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | duin /duin/ | sɿ /sɿ/ |
| 五 | tau /tau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sund͡ʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | sunja /sund͡ʒa/ | ʔu /ʔu/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɢun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | liw /liw/ |
| 七 | dalu /dalu/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | tshi /tsʰi/ |
| 八 | naim /naim/ | *nayima(n) /*najiman/ | jakūn /d͡ʑaqun/ | *dʒapkun /*d͡ʒapkun/ | jakūn /dʑakɯn/ | jakūn /d͡ʒakʰuːn/ | ba /pa/ |
| 九 | isen /isen/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | kiw /kiw/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /d͡ʑuwan/ | *dʒuwan /*d͡ʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | juwan /d͡ʒuwan/ | ši /ʂɨ/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ɕun/ | *siun /*siun/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | biya /bija/ | ʔɥe /ʔɥe/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | alin /alin/ | šan /ʂan/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mutɕə/ | *mū /*muː/ | muke /muke/ | muke /mukə/ | šwi /ʂwi/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | xwo /xwɔ/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /apqa/ | *abka /*abka/ | abka /abka/ | abka /abka/ | thẽn /tʰjɛn/ |
| 馬 | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | morin /mɔrin/ | *murin /*murin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | ma /ma/ |
| 人 | küü /kʰuː/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /ɲalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /nialma/ | niyalma /njalma/ | ʐin /ʐin/ |
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.