𘬱𘬻𘭟 𘬐𘭦𘬰
Kitan
Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated)
El quitano fue la lengua de la dinastía Liao (907–1125 d. C.), hablada por el pueblo quitano que gobernó un vasto imperio desde Manchuria hasta Asia Central. Los quitanos desarrollaron dos sistemas de escritura — la Escritura Grande y la Escritura Pequeña — ambos solo parcialmente descifrados, con aproximadamente el 20% de los caracteres de la Escritura Pequeña que pueden leerse con certeza. Esta entrada conserva únicamente las lecturas atestiguadas en inscripciones bilingües de la Liao, transliteraciones chinas de nombres quitanos o las reconstrucciones académicas de Kane (2009) y Aisin Gioro Ulhicun; el resto de entradas se marcan con una raya. Los numerales son el vocabulario mejor documentado, con una clara cognacidad con el mongol y el manchú.
Dónde se habla
Lecturas de caracteres han en Kitan
| Carácter | Significado | Lectura | Forma | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | 𘬺om | /əm/ | |
| 二 | two | jur | /dʒur/ | |
| 三 | three | gur | /ɡur/ | |
| 四 | four | dur | /dur/ | |
| 五 | five | tau | /tau/ | |
| 六 | six | nil | /nil/ | |
| 七 | seven | dalu | /dalu/ | |
| 八 | eight | naim | /naim/ | |
| 九 | nine | isen | /isen/ | |
| 十 | ten | par | /par/ | |
| 日 | sun | nair | /nair/ | |
| 月 | moon | 𘭖𘭚𘭯sair | /sair/ | |
| 山 | mountain | ula | /ʊla/ | |
| 水 | water | us | /ʊs/ | |
| 火 | fire | gal | /ɡal/ | |
| 天 | sky | teŋri | /tʰeŋri/ | |
| 馬 | horse | 𘭤𘭞morin | /morin/ | |
| 人 | person | küü | /kʰuː/ |
Fuentes
- Kane, Daniel. The Kitan Language and Script. Brill, 2009.
- Aisin Gioro Ulhicun (愛新覺羅·烏拉熙春). Kitan Studies. Kyoto University, 2004–2012.
- Liu Fengzhu (劉鳳翥). Qidan Wenzi Yanjiu (契丹文字研究). Zhonghua Shuju, 2014.
- Andrew West. BabelStone Khitan Script Resources. babelstone.co.uk/Khitan.
- Wu Yingzhe & Janhunen, Juha. New Materials on the Khitan Small Script. SOAS, 2010.
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Mongolic (Para-Mongolic) relacionadas
| Significado | Kitan | Yurchen | mongol medio | Mongol clásico | Mongol | Mongghul | sibé |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | muri /muri/ | muke /muke/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ус /us/ | usu /usu/ | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ |
| Fuego | niár /niar/ | tuwa /tuwa/ | ᠭᠠᠯ /ɣal/ | ᠭᠠᠯ /ɡal/ | гал /ɡal/ | ghal /ʁal/ | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ |
| Sol | 𘲺 /nair/ | šun /ʃun/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | нар /nar/ | nara /nara/ | ᠰᡠᠨ /sun/ |
| Luna | 𘭧 /sair/ | biya /bija/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | сар /sar/ | sara /sara/ | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ |
| Madre | eme /eme/ | eme /eme/ | ᠡᠭᠡ /eke/ | ᠡᠬᠡ /eke/ | ээж /eːdʒ/ | ana /ana/ | ᡝᠨᡞᠶᡝ /ənije/ |
| Padre | ai /ai/ | ama /ama/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /etʃiɡe/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /et͡ʃiɡe/ | аав /aːw/ | ada /ada/ | ᠠᠮᠠ /ama/ |
| Comer | idi /idi/ | jefu /dʒefu/ | ᠢᠳᠡ /ide/ | ᠢᠳᠡ- /ide-/ | идэх /idex/ | idi- /idi/ | ᠵᡝᠮᠪᡞ /d͡ʒəmbi/ |
| Beber | umi /umi/ | omi /omi/ | ᠤᠭᠤ /uɣu/ | ᠤᠭᠤ- /uɣu-/ | уух /uːx/ | uu- /uː/ | ᠣᠮᡳᠪᡞ /omibi/ |
| Amor | nasun /nasun/ | gosi /ɡosi/ | ᠳᠤᠷᠠ /dura/ | ᠬᠠᠶᠢᠷᠠ /xajira/ | хайр /xajr/ | durala- /durala/ | ᠴᡳᠯᡨᡠᠮᠪᡳ /t͡ʃiltumbi/ |
| Corazón | niyàmen /nijamen/ | niyaman /nijaman/ | ᠵᠢᠷᠦᠭᠡ /dʒiryke/ | ᠵᠢᠷᠦᠬᠡ /d͡ʒirüke/ | зүрх /dzyrx/ | jürige /dʒyriɡe/ | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ |
| Árbol | mau /mau/ | mo /mo/ | ᠮᠣᠳᠤᠨ /modun/ | ᠮᠣᠳᠤ /modu/ | мод /mod/ | modu /modu/ | ᠮᠣᠯᠣ /molo/ |
| Casa | boo /boː/ | boo /boː/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | гэр /ɡer/ | ger /ɡer/ | ᠪᠣᠣ /boː/ |
| Perro | 𘰕𘯛 /niaqan/ | indahǔn /indahuːn/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noqai/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noxai/ | нохой /nɔxɔj/ | noghui /noʁui/ | ᠨᡳᠨᠳᠠᡥᡡᠨ /nindaxun/ |
| Gato | — /—/ | kesike /kesike/ | ᠮᠢᠭᠤᠢ /miɣui/ | ᠮᠠᠭᠣ /maɣu/ | муур /muːr/ | mau /mau/ | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ |
| Mano | ɣar /ɣar/ | gala /ɡala/ | ᠭᠠᠷ /ɣar/ | ᠭᠠᠷ /ɡar/ | гар /ɡar/ | ghar /ʁar/ | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ |
| Ojo | nït /nit/ | yasa /jasa/ | ᠨᠢᠳᠦᠨ /nidyn/ | ᠨᠢᠳᠦ /nidü/ | нүд /nyd/ | nidu /nidu/ | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ |
| Hola | — /—/ | — /—/ | ᠠᠮᠤᠷ /amur/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠤᠤ /sajin uu/ | сайн уу /sajn uː/ | amur sain /amur sain/ | ᠨᡳᠩᡤᡝ ᠰᠠᡳᠨ /niŋɡe sain/ |
| Gracias | — /—/ | — /—/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠪᠠ /bajarlaba/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠯᠠ /bajarlala/ | баярлалаа /bajarlalaː/ | bayarla- /bajarla/ | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ |
| Uno | 𘬣 /omsu/ | emu /emu/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | нэг /neɡ/ | nige /niɡe/ | ᡝᠮᡠ /əmu/ |
| Bueno | sayïn /sajin/ | sain /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sajin/ | сайн /sajn/ | sain /sain/ | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ |
Lecturas han comparadas
Comparado con lenguas Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated) relacionadas
| Carácter | Kitan | protomongólico | sibé | prototungus | Yurchen | Manchú | chino Yuan (Phags-pa) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | om /əm/ | *nigen /*niɡen/ | emu /əmu/ | *əmun /*əmun/ | emu /emu/ | emu /emu/ | ʔi /ʔi/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /d͡ʑuwə/ | *dʒuər /*d͡ʒuər/ | juwe /dʑuwe/ | juwe /d͡ʒuwə/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 三 | gur /ɡur/ | *gurba(n) /*gurban/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | sam /sam/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | duin /duin/ | sɿ /sɿ/ |
| 五 | tau /tau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sund͡ʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | sunja /sund͡ʒa/ | ʔu /ʔu/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɢun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | liw /liw/ |
| 七 | dalu /dalu/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | tshi /tsʰi/ |
| 八 | naim /naim/ | *nayima(n) /*najiman/ | jakūn /d͡ʑaqun/ | *dʒapkun /*d͡ʒapkun/ | jakūn /dʑakɯn/ | jakūn /d͡ʒakʰuːn/ | ba /pa/ |
| 九 | isen /isen/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | kiw /kiw/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /d͡ʑuwan/ | *dʒuwan /*d͡ʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | juwan /d͡ʒuwan/ | ši /ʂɨ/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ɕun/ | *siun /*siun/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | biya /bija/ | ʔɥe /ʔɥe/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | alin /alin/ | šan /ʂan/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mutɕə/ | *mū /*muː/ | muke /muke/ | muke /mukə/ | šwi /ʂwi/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | xwo /xwɔ/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /apqa/ | *abka /*abka/ | abka /abka/ | abka /abka/ | thẽn /tʰjɛn/ |
| 馬 | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | morin /mɔrin/ | *murin /*murin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | ma /ma/ |
| 人 | küü /kʰuː/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /ɲalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /nialma/ | niyalma /njalma/ | ʐin /ʐin/ |
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.