Аршаттен чӀат
Archi
caucasiana nordeste (Lezgic — isolado dentro do lezgo; não pertence a nenhum subgrupo)
O archi (Аршаттен чӀат Aršatten Tʼat) é uma língua caucasiana do nordeste isolada dentro do ramo lézguico — não se agrupa com o lézguico-tabassarano-tsakhur, com o aghul nem com qualquer outro subgrupo lézguico, ocupando uma posição taxonômica própria. Falado por cerca de 1.000 pessoas na única aldeia de Archi (distrito de Charoda, Daguestão), o archi é célebre na literatura linguística por possuir um dos sistemas flexionais morfologicamente mais complexos já documentados: a gramática de referência de Kibrik, de 1977, calculou até 1,5 milhão de formas verbais possíveis por raiz única mediante a combinação de marcadores de TAM, concordância polipessoal, evidencialidade e modalidade. O inventário consonantal do archi inclui cerca de 70 fonemas, com uso extensivo de faringalização e ejetivas.
Onde é falada
31 palavras essenciais em Archi
Água
лъан
/ɬan/
Fogo
цӏай
/tsʼaj/
Sol
бараг
/baɾaɡ/
Lua
батӏ
/batʼ/
Estrela
хӀон
/ħon/
Mãe
буба
/buba/
Pai
аба
/aba/
Eu
зон
/zon/
Tu
ун
/un/
Nome
цӀор
/tsʼor/
Olho
пӏарак
/pʼaɾak/
Mão
кӏанас
/kʼanas/
Coração
ракӏ
/ɾakʼ/
Amor
икан
/ikan/
Árvore
гард
/ɡaɾd/
Casa
хъоʔ
/qoʔ/
Cão
хӏвай
/ħʷaj/
Gato
к̄ет
/kʼet/
Comer
аркьилӏ
/aɾqʼili/
Beber
а́ккур
/ʔakːur/
Um
ос
/os/
Dois
кӀетӀу
/kʼetˤːu/
Olá
аимбир
/ambiɾ/
Obrigado
хӏама
/ħama/
Bom
баилъи
/baiɬi/
Cuco
гикку
/ɡikːu/
Fontes
Palavras comparadas
Comparado com línguas NE Caucasian (Lezgic — isolated within Lezgic; not part of any subgroup) relacionadas
| Significado | Archi | Aghul | Avar | Andi | Tsakhur | Caucasian Albanian | Bats |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Água | лъан /ɬan/ | хьед /ħed/ | лъим /ɬim/ | лъен /ɬen/ | хьад /ħad/ | xe /xe/ | ხი /xi/ |
| Fogo | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏа /tsʼa/ | цӏай /tsʼaj/ | цӏай /tsʼaj/ | ow /oʊ/ | ცʼე /tsʼe/ |
| Sol | бараг /baɾaɡ/ | рагъ /raʁ/ | бакъ /baqʼ/ | миллӏи /milːi/ | верг /verɡ/ | beɣ /beɣ/ | მაცხ /matsx/ |
| Lua | батӏ /batʼ/ | ваз /vaz/ | моцӏ /motsʼ/ | борцӏцӏо /bortsʼːo/ | ваз /vaz/ | ḳac̣ḳac̣ /kʼatsʼkʼatsʼ/ | ბუცʼ /butsʼ/ |
| Estrela | хӀон /ħon/ | гъед /ʁed/ | цӀва /tsʼʷa/ | цӀцӀа /tsʼːa/ | хане /χanɛ/ | — /—/ | სედა /seda/ |
| Mãe | буба /buba/ | баб /bab/ | эбел /ebel/ | ила /ila/ | йед /jed/ | nana /nana/ | ნანა /nana/ |
| Pai | аба /aba/ | ада /ada/ | эмен /emen/ | има /ima/ | дакӏ /dakʼ/ | baba /baba/ | დადა /dada/ |
| Eu | зон /zon/ | зун /zun/ | дун /dun/ | ден /dẽ/ | зы /zɨ/ | zu /zu/ | სო /so/ |
| Tu | ун /un/ | вун /wun/ | мун /mun/ | мин /min/ | ғу /ʁu/ | un /un/ | ჰო /ħo/ |
| Nome | цӀор /tsʼor/ | тӀвар /tʼʷar/ | цӀар /tsʼar/ | цӀер /tsʼeːr/ | до /do/ | cʼi /tsʼi/ | ცʼე /tsʼe/ |
| Olho | пӏарак /pʼaɾak/ | ул /ul/ | бер /ber/ | гьаркӏо /haɾkʼo/ | ул /ul/ | pʼul /pʼul/ | ბარკʼ /barkʼ/ |
| Mão | кӏанас /kʼanas/ | хил /xil/ | квер /kʷer/ | рекьа /rekʼa/ | хыл /xəl/ | kʼul /kʼul/ | კʼუჲ /kʼuj/ |
| Coração | ракӏ /ɾakʼ/ | юкӏ /jukʼ/ | ракӏ /rakʼ/ | рокӏо /rokʼo/ | йикӏ /jikʼ/ | ükʼ /ykʼ/ | დოკ /dokʼ/ |
| Amor | икан /ikan/ | кӏанди /kʼandi/ | рокьи /rotɬʼi/ | — /—/ | ыкӏикна /əkʼikna/ | besown /besun/ | დაკარ /dakar/ |
| Árvore | гард /ɡaɾd/ | тар /tar/ | гъветӏ /ʁʷetʼ/ | рикьва /riqʷːa/ | йывон /jəvon/ | xod /xod/ | დაჴ /daq/ |
| Casa | хъоʔ /qoʔ/ | кьали /qʼali/ | рукъ /ruq/ | хъоро /qʼoro/ | хав /xav/ | ḳoǰ /kʼodʒ/ | ცʼა /tsʼa/ |
| Cão | хӏвай /ħʷaj/ | хвай /xwaj/ | гьой /hoj/ | хвай /χʷaj/ | хӏвай /ħʷaj/ | xa /xa/ | ფჰუ /pʰu/ |
| Gato | к̄ет /kʼet/ | кац /kats/ | кету /ketu/ | — /—/ | кӏет /kʼet/ | — /—/ | ციცა /tsitsa/ |
| Comer | аркьилӏ /aɾqʼili/ | ифи /ifi/ | кваназе /kʷanaze/ | икъвин /iqʷːin/ | аӏкӏвыс /aʕkʷʼəs/ | ows- /us/ | ჲაა /jaː/ |
| Beber | а́ккур /ʔakːur/ | ахъан /aqʼan/ | гьекӏезе /hekʼeze/ | игьин /iɣin/ | ийыхьес /iijəħes/ | owɣ- /uɣ/ | მალარ /malar/ |
| Um | ос /os/ | са /sa/ | цо /tso/ | цеб /tseb/ | са /sa/ | sa /sa/ | ცхʼა /tsʰa/ |
| Dois | кӀетӀу /kʼetˤːu/ | кьуд /qʼud/ | кӀиго /kʼiɡo/ | чӀеди /tʃʼedi/ | къвад /qʼʷad/ | pʼa /pʼa/ | შინ /ʃin/ |
| Olá | аимбир /ambiɾ/ | салам /salam/ | ворчӏами /voɾtʃʼami/ | — /—/ | салам /salam/ | — /—/ | ვუჲ /vuj/ |
| Obrigado | хӏама /ħama/ | баркалла /baɾkalːa/ | баркала /baɾkala/ | — /—/ | бахытыд /baxətəd/ | — /—/ | მადლობელ ვალ /madlobel val/ |
| Bom | баилъи /baiɬi/ | хъвай /qwaj/ | лъикӏаб /ɬikʼab/ | — /—/ | йишда /jiʃda/ | kʼačʼal /kʼatʃʼal/ | დიკʼა /dikʼa/ |
| Cuco | гикку /ɡikːu/ | кекку /kːekːu/ | гагу /ɡaɡu/ | гиггу /ɡiɡːu/ | гукки /ɡukːi/ | — | გუგუტ /ɡuɡutː/ |
Parte do LangMap — um projeto de visualização linguística. Este é um resumo estático e rastreável; os mapas interativos oferecem áudio de pronúncia, filtros e uma vista de globo.