Guugu Yimidhirr
Guugu yimithirr
pama-ñungana (rama pamana, cabo York oriental)
El guugu yimithirr (también Guugu Yimidhirr; ISO 639-3: kky) es una lengua paman de la familia pama-ñungana, hablada tradicionalmente en las tierras de alrededor del río Endeavour, en el extremo norte de Queensland, Australia. Hoy su uso se concentra en Hope Vale y las comunidades cercanas al norte de Cooktown. La lengua es conocida por un sistema de referencia espacial que emplea con frecuencia puntos cardinales absolutos como norte y sur donde muchas lenguas utilizan términos centrados en el hablante como izquierda y derecha. La investigación de este sistema ha dado al guugu yimithirr importancia en los estudios de lenguaje, cognición y orientación espacial. La palabra inglesa kangaroo deriva del guugu yimithirr gangurru, que miembros de la expedición de James Cook registraron de hablantes locales en el río Endeavour en 1770.
Dónde se habla
31 palabras esenciales en Guugu yimithirr
Agua
buurraay
/buːraːj/
Fuego
—
/—/
Sol
ngalan
/ŋalan/
Luna
giitha
/ɡiːt̪a/
Estrella
biidhi
/biːt̪i/
Madre
ngamu
/ŋamu/
Padre
biiba
/biːba/
Yo
ngayu
/ŋaju/
Tú
nyundu
/ɲundu/
Nombre
gadil
/ˈkatil/
Ojo
miil
/miːl/
Mano
mungal
/muŋal/
Corazón
—
/—/
Amor
—
/—/
Árbol
yugu
/juɡu/
Casa
bayan
/bajan/
Perro
gudaa
/ɡudaː/
Gato
buthigan
/but̪iɡan/
Comer
budal
/budal/
Beber
—
/—/
Uno
nubuun
/nubuːn/
Dos
gudhirra
/kut̪ira/
Hola
—
/—/
Gracias
—
/—/
Bueno
awuun
/awuːn/
Fuentes
- Haviland (1979) "Guugu Yimidhirr" in Dixon & Blake (eds.) Handbook of Australian Languages vol. 1, pp.27-180
- Haviland (1979) Guugu Yimidhirr Sketch Grammar (ANU Press)
- Levinson (1992, 1997) "Language and Cognition: The Cognitive Consequences of Spatial Description in Guugu Yimithirr" J. Linguistic Anthropology 7:1
- Glottolog: Guugu Yimithirr (gugu1255)
- Ethnologue: kky
Palabras comparadas
Comparado con lenguas Pama-Nyungan (Paman, eastern Cape York) relacionadas
| Significado | Guugu yimithirr | Luvio | Lardil | Yangkaal | Pyu | Bukar-Sadong Bidayuh | Walmajarri |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Agua | buurraay /buːraːj/ | wār /waːr/ | kantha /kanθa/ | ngogo /ŋoɡo/ | ʔuy /uj/ | piin /piːn/ | ngapa /ˈŋapa/ |
| Fuego | — /—/ | — /—/ | jalul /dʒalul/ | ngida /ŋida/ | vyaŋ /wjaŋ/ | apui /aˈpui/ | warlu /ˈwaɭu/ |
| Sol | ngalan /ŋalan/ | 𔖖𔓚 /ˈtiwad/ | thurara /θuɾaɾa/ | wargu /waɾɡu/ | ño /ɲo/ | biduh /biˈduh/ | ngalyarra /ŋaˈʎara/ |
| Luna | giitha /ɡiːt̪a/ | 𔓜𔒄𔗦 /ˈarmas/ | kirdikir /kiɖikir/ | waldar /waldaɾ/ | hla /hla/ | bulan /buˈlan/ | pira /ˈpira/ |
| Estrella | biidhi /biːt̪i/ | — /—/ | kambin /kambin/ | thurara /t̪uɾaɾa/ | kar /karʔ/ | bitun /bitun/ | wirl /wiɭ/ |
| Madre | ngamu /ŋamu/ | anni- /ˈanni/ | ngama /ŋama/ | ngama /ŋama/ | na /na/ | sindo /sinˈdoʔ/ | ngamaji /ŋaˈmaɟi/ |
| Padre | biiba /biːba/ | 𔐞𔑣𔓯𔗔 /ˈtadis/ | — /—/ | kanda /kanda/ | paʔ /paʔ/ | samah /saˈmah/ | kirta /ˈkiʈa/ |
| Yo | ngayu /ŋaju/ | 𔐀 /ˈamu/ | ngada /ŋada/ | ngada /ŋada/ | ŋa /ŋa/ | aku /aku/ | ngaju /ŋaɟu/ |
| Tú | nyundu /ɲundu/ | tu /tu/ | nyingki /ɲiŋki/ | nyingka /ɲiŋka/ | naŋ /naŋ/ | muh /muh/ | nyuntu /ɲuntu/ |
| Nombre | gadil /ˈkatil/ | 𔐓𔓇𔒄𔖪 /ˈalamantsa/ | wangalk /waŋalk/ | warra /wara/ | miŋ /miŋ/ | ngaran /ŋaran/ | yini /jini/ |
| Ojo | miil /miːl/ | tawi- /ˈtawi/ | mela /mela/ | miibul /miːbul/ | mik /mik/ | bateh /baˈteh/ | purlka /ˈpuɭka/ |
| Mano | mungal /muŋal/ | 𔑁𔓯𔑶𔖸 /ˈistri/ | marra /maɾa/ | — /—/ | lak /lak/ | təŋən /tə̆ˈŋən/ | marnin /ˈmaɳin/ |
| Corazón | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | kurturlu /kuɭˈtuɭu/ |
| Amor | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Árbol | yugu /juɡu/ | — /—/ | tungal /tuŋal/ | — /—/ | siŋ /siŋ/ | kayuh /kaˈjuh/ | watiya /waˈtija/ |
| Casa | bayan /bajan/ | 𔔙𔐤𔖪 /ˈparnantsa/ | — /—/ | — /—/ | vaiŋ /waiŋ/ | ramin /raˈmin/ | ngurra /ˈŋura/ |
| Perro | gudaa /ɡudaː/ | zuwana- /tsuˈwana/ | ngawu /ŋawu/ | — /—/ | kwiy /kwij/ | kaso /kaˈsoʔ/ | kunyarr /kuˈɲar/ |
| Gato | buthigan /but̪iɡan/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Comer | budal /budal/ | ad- /ad/ | jitha /dʒiθa/ | — /—/ | cyaʔ /tɕaʔ/ | kuman /kuˈman/ | nga- /ŋa/ |
| Beber | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | ŋinum /ŋiˈnum/ | nga- /ŋa/ |
| Uno | nubuun /nubuːn/ | — /—/ | kunngirr /kuŋŋir/ | — /—/ | te /te/ | isaʔ /iˈsaʔ/ | kanyjarra /kaɲˈɟara/ |
| Dos | gudhirra /kut̪ira/ | — /—/ | kiyarrng /kijaraŋ/ | kiyarrngka /kijaraŋka/ | nit /nit/ | duɔh /duɔh/ | kujarra /kuɟara/ |
| Hola | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Gracias | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Bueno | awuun /awuːn/ | wasu- /ˈwaːsu/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | biis /biːs/ | ngurnu /ˈŋuɳu/ |
Parte de LangMap — un proyecto de visualización lingüística. Este es un resumen estático y rastreable; los mapas interactivos ofrecen audio de pronunciación, filtros y una vista de globo.